WŁASNOŚĆ

WŁASNOŚĆ

historycznie określony sto­sunek społeczny do dóbr materialnych, dający możność pełnego dysponowanianimi (a więc ich przekazywania, korzy­stania z nich i użytkowania) pewnym Jednostkom, grupom lub klasom społecz­nym. Produkcja dóbr materialnych, a w konsekwencji i ich podział, odbywa się zawsze w obrębie i za pośrednictwem określonej formy społecznej, czyli w ob­rębie i za pośrednictwem określonych stosunków społecznych, tj. stosunków produkcji, których najistotniejszym ele­mentem jest określona historycznie for­ma w. środków produkcji. W. środków produkcji wyznacza sytuację poszczegól­nych grup społeczeństwa oraz ich sto­sunki wzajemne w procesie produkcji, a także stanowi formę przywłaszczania dóbr wytworzonych za pomocą danych środków produkcji. W. jest więc katego­rią ekonomiczną, która oznacza histo­rycznie określoną, społeczną formę za­właszczania przez ludzi dóbr material­nych w procesie produkcji; wyraża ona tym samym wzajemne stosunki ludzi w procesie produkcji i podziału dóbr. W., będąc w istocie wyrazem stosunków między ludźmi, związana jest z dobrami materialnymi (środkami produkcji i środ­kami konsumpcji) jako przedmiotami za­właszczania. Występuje ona na po­wierzchni życia społecznego w rzeczo­wej postaci mienia poszczególnych Jed­nostek, grup, klas lub całego społeczeń­stwa, a więc w postaci stosunku czło­wieka do rzeczy.Formy w. ulegają zmianie w zależności od szczebla rozwoju • sił wytwórczych. W okresie wspólnoty pierwotnej nie­zmiernie niski poziom sił wytwórczych wykluczał możliwość produkowania przez odizolowanych od siebie ludzi; niezbędna była wspólna praca, co prowadziło do władania prymitywnymi środkami pro­dukcji przez wspólnotę. Dalszy rozwój sił wytwórczych, jaki nastąpił w rezulta­cie społecznego podziału pracy, dopro­wadził (w związku z pojawieniem się produktu dodatkowego) do powstania prywatnej w. środków produkcji. W obrębie prywatnej w. środków pro­dukcji wytwarzanie może być oparte na własnej albo też na cudzej pracy. Po­wstają w ten sposób ekonomiczne prze­stanki wyzysku człowieka pozbawionego środków produkcji przez właściciela tych środków. W powiązaniu z innymi wa­runkami historycznymi dochodzi do po­działu społeczeństwa na dwie zasadnicze, antagonistyczne klasy: wyzyskują­cych (właścicieli środków produkcji) i wyzyskiwanych (pozbawionych środków produkcji). Taki typ prywatnej w. dominuje w różnych formach we wszystkich klasowych ustrojach społecz­nych (antagonistycznych): w niewolnic­twie, feudalizmie i kapitalizmie. Kon­kretne typy w. prywatnej w tych for­macjach są różne. Prywatna w. zawsze obejmuje jednak podstawowe środki produkcji, a w niewolnictwie i feudali­zmie także (choć w rozmaitych formach i różnym stopniu) bezpośrednich produ­centów, pozbawionych tych środków pro­dukcji. Decydującą rolę w powstawaniu w. kapitalistycznej odegrał proces aku­mulacji pierwotnej, który polegał na oderwaniu bezpośrednich producentów od ziemi i narzędzi pracy. Bezpośredni producent (robotnik) stał się człowiekiem osobiście wolnym, ale równocześnie po­zbawiono go jakichkolwiek środków pro­dukcji. Sytuację robotników — bezpo­średnich wytwórców — w procesie pro­dukcji kapitalistycznej Marks określa pojęciem „alienacja” (wyobcowanie). W kapitalizmie występuje alienacja w peł­nym tego słowa znaczeniu: robotnik sprzedając siłę roboczą nie dysponuje własną pracą (wyobcowanie pracy), a więc w konsekwencji nie dysponuje też produktami tej pracy (wyobcowanie pro­duktu pracy); innymi słowy — pozba­wiony jest wpływu na sposób wykorzy­stania własnej pracy w procesie produk­cji społecznej (wpływu na zarządzanie produkcją) oraz wpływu na podział efek­tów tej produkcji (na podział dochodu narodowego).Przyczyną takiej pozycji klasy robotni­czej w kapitalistycznym systemie stosun­ków produkcji jest prywatna, kapitali­styczna w. środków produkcji. W trak­cie rozwoju kapitalizmu zachodzą zmia­ny w formach kapitalistycznej w. pry­watnej. Rozwijają się siły wytwórcze, a w ślad za nimi zmieniają się także ka­pitalistyczne stosunki produkcji; zmiany te są odzwierciedleniem procesu uspo­łeczniania produkcji w obrębie prywat­nej w. środków produkcji. Nie ulega jednak zmianie prywatnokapitalistyczna treść stosunków własnościowych. Przy­stosowanie stosunków produkcji do po­trzeb rozwoju sił wytwórczych może na­stąpić dopiero w chwili zastąpienia pry­watnej w. środków produkcji przez w. społeczną, a więc w wyniku rewolucji socjalistycznej.Rewolucja socjalistyczna doprowadza do likwidacji kapitalistycznej w. środków produkcji, w wyniku czego powstaje w. społeczna (przede wszystkim pań­stwowa); ulega tym samym likwidacji baza społeczna wyzysku człowieka pra­cy. Upaństwowienie środków produkcji i wprowadzenie socjalistycznych stosun­ków produkcji decyduje o usunięciu skutków kapitalistycznej alienacji. Prze­zwyciężanie alienacji jest procesem, na który istotny wpływ wywiera m. in. konkretny system zarządzania produkcją społeczną rozszerzanie udziału bezpo­średnich producentów w zarządzaniu produkcją. Formą udziału robotników w zarządzaniu produkcją Jest w Polsce m. in. samorząd robotniczy. W. społeczna, jako typ w. socjalistycz­nej, występuje w dwu formach: pań­stwowej (ogólnonarodowej) oraz spółdzielczej (grupowej). Podsta­wową przyczyną występowania tych form w. społecznej Jest istnienie (w chwili dokonywania rewolucji socjali­stycznej), oprócz kapitalistycznej w. pry­watnej, także w. prywatnej opartej na osobistej pracy właściciela środków pro­dukcji (gospodarka drobnotowarowa). Przekształcenie tej ostatniej formy w. prywatnej we w. społeczną nie może na­stąpić przez wywłaszczenie. Drobni pro­ducenci są bowiem nie tylko prywatny­mi właścicielami, ale także pracownika­mi utrzymującymi się z własnej pracy, związanymi sojuszem politycznym z kla­są robotniczą. Przekształcenie w. prywat­nej opartej na własnej pracy może się zatem dokonywać tylko przez dobrowol­ne zrzeszanie się drobnych producentów. Tempo tego procesu zależy od konkret­nych warunków historycznych i swoi­stych cech każdego kraju budującego socjalizm. W. państwowa (ogólnonaro­dowa) i spółdzielcza (grupowa) reprezen­tują wspólnie Jeden typ w. społecznej (socjalistycznej), chociaż występują mię­dzy nimi różnice w sposobie powstawa­nia, w sposobie podziału efektów pro­dukcji oraz w zakresie objętych przez nie środków produkcji. W. ogólnonarodo­wa, obejmująca podstawowe środki pro­dukcji, ma dominujące znaczenie w gos­podarce narodowej. Społeczna w. środ­ków produkcji stanowi podstawę ustroju socjalistycznego. Konsekwencją istnienia w. społecznej Jest m. in. możliwość i ko­nieczność centralnego planowania. Pla­nowanie centralne, będąc jednym z pod­stawowych czynników wyższości produk­cji opartej na społecznej w. środków produkcji nad produkcją kapitalistyczną, musi być zharmonizowane z racjonal­nym w danych warunkach zakresem sa­modzielności przedsiębiorstw socjali­stycznych i terenowych organów władzy (rad narodowych).W ustroju socjalistycznym występuje także w. osobista; jest ona rezulta­tem własnej pracy obywateli i stanowi ich mienie osobiste służące do zaspoko­jenia potrzeb materialnych i kultural­nych (przede wszystkim dobra konsump­cyjne). W okresie budowania socjalizmu istnieje jeszcze w. prywatna środków produkcji drobnych producentów nieka-pitalistycznych i pozostałości małej i średniej w. kapitalistycznej.własnoSC Środków produkcji,historycznie określony stosunek społecz­ny, wyrażający różne formy przynależ­ności środków produkcji do pewnych jednostek, grup lub klas społecznych dający możność określonego dyspono­wania dobrami wytworzonymi za pomocą tych środków. Wytwarzanie dóbr mate­rialnych, ich podział i wymiana odbywa­ją się zawsze w historycznie określonych + stosunkach produkcji, których podsta­wowym elementem Jest forma w.ś.p. Określa ona w czyim posiadaniu są środ­ki produkcji, jaka jest sytuacja poszcze­gólnych klas i grup społecznych w proce­sie produkcji oraz w jakich formach i w czyim interesie dokonuje się podziału wy­tworzonego dochodu. W tym sensie de­terminuje ona strukturą klasową społe­czeństwa oraz wzajemne stosunki miądzy ludźmi w procesie gospodarowania, cho­ciaż na zewnątrz własność występuje w postaci zabezpieczonego prawem posiada­nia określonych dóbr, a więc w postaci stosunku człowieka do rzeczy. Społeczna w.ś.p. stanowi więc ekonomiczną podsta­wę ustroju socjalistycznego. Z własności tej wynika bowiem bezpośrednie podpo­rządkowanie całego procesu gospodaro­wania materialnym i kulturalnym po­trzebom społeczeństwa, konieczność cen­tralnego planowania oraz podział docho­du przeznaczonego do konsumpcji wg kryterium ilości i Jakości pracy wydat­kowanej dla społeczeństwa. Formy w.ś.p., a tym samym stosunki ekonomiczno-społeczne zmieniają się co pewien czas na skutek postępującego sta­le rozwoju sił wytwórczych społeczeń­stwa. W okresie wspólnoty pierwotnej niezwykle niski rozwój sił wytwórczych i całkowita zależność człowieka od przy­rody wymagały wspólnego władania pry­mitywnymi środkami produkcji, wspól­nej pracy i podziału. Dalszy rozwój sił wytwórczych i związany z nim podział pracy doprowadził do pojawienia się pro­duktu dodatkowego (nadwyżki nad bie­żącą konsumpcją), który był przywłasz­czany przez określone grupy społeczne. Doprowadziło to do rozkładu wspólnoty pierwotne] i powstania prywatnej włas­ności. Podstawę prywatnej w.ś.p. może stanowić własna praca wytwórcy i człon­ków Jego rodziny lub — gdy uruchomie­nie nagromadzonych środków nakładem własnej pracy staje się niemożliwe — praca cudza, oparta na wyzysku człowie­ka pozbawionego środków produkcji przez właściciela środków. W zależności od charakteru i sposobu łączenia środ­ków produkcji z cudzą pracą ukształto­wały się w historii rozwoju społecznego różnego typu stosunki produkcji. W epo­ce -f niewolnictwa zarówno środki pro­dukcji, Jak i niewolnicza siła robocza, pozbawiona ochrony prawnej i nakła­niana do pracy przymusem pozaekono­micznym, stanowiły własność właścicieli niewolników. Własność feudalna ( feu-dalizm) opierała się na przywiązaniu chłopa do ziemi, szerokim stosowaniu przymusu pozaekonomicznego, zapewnia­jąc chłopu poddanemu tylko częściową ochronę prawną. Własność kapitalistycz­na ( kapitalizm) charakteryzuje się cał­kowitym oddzieleniem w.ś.p. od siły ro­boczej. Bezpośredni wytwórca (robotnik) stał się człowiekiem wolnym (niezależ­nym od kapitalisty w sensie prawnym i osobistym), lecz jednocześnie pozbawio­nym środków produkcji. Łączenie kapi­talistycznej w.ś.p. z siłą roboczą odbywa się na zasadzie wolnego najmu pracow­ników wynagradzanych w formie płacy pieniężnej. Kapitalistyczny system pro­dukcji w odróżnieniu od innych forma­cji społecznych opiera się na przymusie ekonomicznym, wynikającym z koniecz­ności zdobywania niezbędnych środków do życia przez ludzi pozbawionych środ­ków produkcji. W procesie rozwoju ka­pitalistycznych sił wytwórczych zachodzą również określone zmiany w formach kapitalistycznej własności. Prywatna własność poszczególnych kapitalistów, która dominowała do końca XIX w., za­częła być zastępowana formą własności zorganizowanej w postaci różnego rodza­ju spółek monopolistycznych. We współ­czesnym kapitalizmie rozwija się rów­nież własność państwowo-kapitalistyczna ( kapitalizm państwowo-monopollstycz-ny). co jest dowodem przeżywania się prywatnokapitalistycznej własności i jej niezdolności do skutecznego rozwiązywa­nia ważnych problemów społeczno-gos-podarczych. Rozwój własności państwa burżuazyjnego nie narusza podstaw sys­temu kapitalistycznego ani automatycz­nie nie prowadzi do ustroju socjalistycz­nego. Własność państwowa Jest określo­na klasowym charakterem władzy, znaj­dującej się pod wpływem wielkiego mo­nopolistycznego kapitału. Rewolucja socjalistyczna ( socjalizm) prowadzi do likwidacji własności pry­watnej, eliminując w ten sposób ekono­miczną podstawę wyzysku jednej klasy społecznej przez drugą. Tworzona na Jej miejsce własność socjalistyczna występu­je w formie własności państwowej (ogól­nonarodowej) i spółdzielczej (grupowej). Własnością ogólnonarodową dysponuje państwo socjalistyczne, które zarządza nią w sposób zapewniający społeczną kontrolę i współudział klasy robotniczej w stopniu i w formach odpowiadających osiągniętemu rozwojowi gospodarczemu i warunkom społeczno-politycznym da­nego kraju.Własność państwowa powstaje w wyni­ku przejęcia własności państwa burżua­zyjnego oraz wywłaszczenia wielkiej burżuazji i obszarnictwa, dalszy zaś Jej rozwój Jest wynikiem akumulacji środ­ków państwowych i ich wykorzystania do powiększenia ogólnego zasobu mająt­ku narodowego. Spółdzielcza forma włas­ności powstaje natomiast przez dobro­wolne połączenie środków produkcji, przede wszystkim drobnotowarowych wytwórców, a także zrzeszenia się kon­sumentów. Własność państwowa spełnia w stosunku do własności spółdzielczej nadrzędną funkcję, bowiem określa ona kierunek Jej rozwoju. Ustalenie prawidłowego zakresu działa­nia obu tych form socjalistycznej włas­ności oraz ukształtowanie między nimi właściwych stosunków ma ogromne zna­czenie dla dalszego umacniania i rozwo­ju gospodarki socjalistycznej oraz szer­szej mobilizacji społecznej inicjatywy mas pracujących. WIERZYCIEL, osoba fizyczna lub praw­na uprawniona z mocy ustawy albo in­nego stosunku prawnego do otrzymania świadczenia pieniężnego ew. rzeczowego od drugiej osoby fizycznej lub prawnej, tj. dłużnika; uprawnienie do otrzy­mania świadczenia nosi nazwę wierzy­telności lub należności (w przeciwsta­wieniu do długu, czyli zobowiązania dłużnika). Określenie „w.” używane jest najczęściej w stosunkach kredytowych, w których udzielający pożyczki i upraw­niony do otrzymania jej zwrotu jest w., a zaciągający pożyczkę i obowiązany do jej spłaty — dłużnikiem.

[Głosów:1    Średnia:3/5]

Comments

comments