WARTOŚĆ

WARTOŚĆ

Jedna z najważniejszych, najczęściej omawianych kategorii eko­nomii politycznej; zgodnie z definicją Marksa, Jest to społeczna praca ludzka ucieleśniona w towarze; w. Jest ka­tegorią gospodarki towarowej i wy­stępuje wszędzie tam, gdzie istnieje produkcja i wymiana towarów. Przy wymianie towarów powstaje problem szukania podstawy • wartości wymien­nej, tj. Ilościowego stosunku wymiany Jednego towaru na drugi. Niektórzy ekonomiści burżuazyjni twierdzą, iż pod­stawą tego stosunku Jest wartość użytkowa, inni — rzadkość dóbr, inten­sywność pożądania poszczególnych dóbr, tj. tzw. krańcowa subiektywna użytecz­ność ( preferencje). Przedstawiciele klasycznej ekonomii burżuazyjnej, a tak­że Marks odrzucają te twierdzenia jako niesłuszne. Użyteczność dóbr nie może być podstawą do porównania w. dwóch lub większej liczby towarów, gdyż: . użyteczność Jest tym, co różni od siebie towary; . użyteczności towarów, jak również stopnia pożądania dobra nie można wymierzyć. Jedynym elementem wspólnym wszystkim towarom jest to, że skupiają one w sobie pracę ludzką już dokonaną; wynika z tego, że im więcej pracy potrzeba do wytworzenia danego towaru, tym większa Jest jego w. Wymieniając towary producenci wymie­niają między sobą za pośrednictwem rzeczy swoją pracę; wymiana rzeczy ukrywa wymianę pracy ludzkiej; „sto­sunki między rzeczami” ukrywają sto­sunki między ludźmi. Praca ludzka, two­rząca towary, ma dwoisty charakter, z jednej strony Jest to praca kon­kretna, indywidualna; dzięki swojemu konkretnemu charakterowi tworzy różne wartości użytkowe. Określony rodzaj pracy ludzkiej różni się od innych swoim konkretnym charakterem, podobnie Jak wartość użytkowa odróżnia jedne towa­ry od innych. Z drugiej strony, każda praca ludzka jest w mniejszym lub większym stopniu pracą społeczną, gdyż producent nie wytwarza towarów dla siebie, tj. dla bezpośredniego zaspo­kojenia własnych potrzeb, lecz w celu wymiany; wszyscy producenci wytwarza­ją za pomocą narzędzi, które są dziełem człowieka, przetwarzają surowce lub materiały wytworzone i przewiezione przez innych ludzi. Każda praca ludzka zawiera pewne elementy wspólne, nie­zależne od Jej konkretnego charakteru; wymaga określonego wysiłku fizyczne­go, Jak i pewnego napięcia psychiczne­go. Te wspólne elementy pracy ludzkiej Marks określił mianem pracy a b-strakcyjnej. Dzięki abstrakcyjne­mu charakterowi praca różnych ludzi może być ze sobą porównywana. W. jest abstrakcyjną ludzką pracą zawartą w towarach. Należy tu jednak dodać, że: . rodzaje pracy ludz­kiej różnią się między sobą również stopniem wymaganych kwalifikacji; zda­niem Marksa praca kwalifikowana (— praca złożona) tworzy w tym samym czasie więcej w. od pracy niekwalifiko-wanej ( praca prosta); pierwsza z nich występuje Jako pomnożona praca prosta; . prace różnią się między sobą także stopniem wymaganej zręczności, intensywności, stopniem niezbędnego wyposażenia technicznego itp. Odrębnym problemem jest wielkość w.; decyduje o niej czas pracy społecznie nie­zbędny w danych warunkach, tj. czas wytwarzania podstawowej masy towa­rów. Dochodzimy ostatecznie do nastę­pującego wniosku: w. to społecznie niezbędna ilość abstrakcyj­nej pracy ludzkiej (prostej) zawarta w towarze.WARTOŚĆ DODATKOWA (m), część wartości towarów wytworzonych przez robotników najemnych, przywłaszczona bez ekwiwalentu przez kapitalistów sta­nowiąca źródło dochodu wszystkich ży­jących z wyzysku klas i warstw spo­łeczeństwa kapitalistycznego. Kapitali­styczne stosunki produkcji oparte są na prywatnokapltalistycznej własności pod­stawowych środków produkcji (maszyn, urządzeń fabrycznych itp.); robotnicy pozbawieni są własności środków pro­dukcji, a tym samym możliwości praco­wania we własnych warsztatach. Aby utrzymać się przy życiu, muszą oni sprze­dawać swoją siłę roboczą; w ten spo­sób siła robocza staje się towarem, jest kupowana i sprzedawana. Przekształcenie jej w towar stanowi podstawowy waru­nek przekształcenia produkcji towarowej w kapitalistyczną. Jeśli kapitalista zapła­cił robotnikowi równowartość towarów wchodzących w skład środków niezbęd­nych do utrzymania robotnika i jego rodziny oraz kosztów zdobycia przez niego odpowiednich kwalifikacji, to opłacił całkowicie wartość siły ro­boczej. Siła robocza jest jednak towarem szczególnym, przy czym charakter Jej jako towaru polega głównie na tym, że w procesie Jej użytkowania powstaje wartość większa od wartości samej siły roboczej. Załóżmy, że dzienne koszty utrzymania amerykańskiego robotnika zgodnie ze standardem życiowym robot­ników w tym kraju, kosztami wykształ-cenią itd.. wynoszą doi. Jeśli więc kapitalista zapłaci! robotnikowi doi., zapłacił mu pełną wartość jego siły roboczej. Załóżmy następnie, że pracując godz. dziennie robotnik wytwarza w ciągu godziny nową wartość równą , doi. W tym przypadku sama siła robocza warta jest doi. dziennie, a wytwarza nową wartość w wysokości doi. dzien­nie; kapitalista opłacił pełną wartość siły roboczej, a mimo to otrzymał do!, w.d. Z punktu widzenia procesu wy­twarzania w.d. można zatem podzielić dzień roboczy na dwie części: w jednej z nich robotnik odtwarza wartość swojej siły roboczej lub płacy (niezbędny czas pracy), w drugiej zaś — pra­cuje już ,,za darmo” bez ekwiwalentu i wytwarza w.d. (dodatkowy czas pracy). Użytkowanie nabytej przez kapitalistę siły roboczej polega na pracy robotnika. Wobec tego, że wszystkie materialne czynniki produkcji (środki produkcji, siła robocza) stanowią włas­ność kapitalisty, rezultat pracy również Jest jego własnością, a każda godzina pracy robotnika dostarcza mu nowej wartości. Ilość w.d. zależy od długości czasu pracy i Jej intensywności. Pewien wpływ na nią ma również wydajność pracy, mimo że Jest to przeważnie wpływ pośredni. Tworzenie w.d. Jest kapitali­styczną formą wyzysku i stanowi źródło konfliktu między kapitałem a pracą. Kapitalistów interesuje zwiększenie w.d., robotnicy natomiast walczą o podwyżkę płac. Można zatem stwierdzić, że w.d.: . powstaje w dodatkowym czasie pracy, a więc jest częścią wytworzonej przez robotników wartości, przywłaszczaną bez ekwiwalentu przez kapitalistów; . two­rzona Jest dzięki szczególnej właściwości siły roboczej Jako towaru, mianowicie dzięki zdolności wytwarzania wartości większej od wartości siły roboczej; . ka­pitalista może Ją sobie przywłaszczyć dzięki temu, że Jest właścicielem środ­ków produkcji, — kapitału; . stanowi nadwyżkę wartości ponad pierwotnie wy­łożoną przez kapitalistę sumę wartości; . jest szczególną, charakterystyczną dla kapitalizmu formą wyzysku bezpośred­nich producentów.Twórcą teorii w.d. jest Marks; wpraw­dzie również przed nim problematyką wyzysku zajmowali się liczni ekonomiści i socjologowie, zwłaszcza zaś klasyczni ekonomiści burżuazyjni oraz socjaliści utopijni — jednak dopiero Marks stwo­rzył właściwą, naukową teorię w.d. Kla­syczni burżuazyjni ekonomiści utożsa­miali w.d. z jedną z zewnętrznych form Jej przejawiania się. Niektórzy z nich utożsamiali ją z zyskiem handlowym, inni — z zyskiem kapitału przemysło­wego, jeszcze inni — z procentem lub rentą gruntową. Marks natomiast udo­wodnił, że w.d. należy rozpatrywać nie­zależnie od zewnętrznych form jej prze­jawiania się, oraz że stanowi ona źródło wszystkich tych form dochodu klas po­siadających.Teoria w.d. K. Marksa stanowi „kamień węgielny” (Lenin) całej Jego teorii eko­nomicznej; Jest podstawą socjalizmu naukowego; za pomocą tej teorii Marks wyjaśnił, że ustrój kapitalistyczny róż­ni się od poprzednich formacji społecz­nych (-. niewolnictwa, — feudalizmu) formą wyzysku. Teoria w.d. pozwoliła Marksowi wyjaśnić wszystkie główne kategorie ekonomiczne społeczeństwa burżuazyjnego: zysk, rentę, pro­cent, dywidendę, podział kapitału na stały i zmienny ( kapitał stały i zmien­ny), przyczyny cyklicznego rozwoju ka­pitalizmu, a więc występowania kryzy­sów i depresji, okresów ożywienia i pros­perity ( cykl koniunkturalny). Teoria w.d. umożliwiła Marksowi wyjaśnienie konfliktów sprzeczności kapitalistycz­nego sposobu produkcji, a przede wszyst­kim podstawowy konflikt między kapi­tałem a pracą. Dzięki niej mógł on udo­wodnić w sposób naukowy nieuchron­ność zastąpienia kapitalizmu przez wyższą formację społeczną — socja­lizm.Formułując prawo w.d. jako absolutne prawo kapitalistycznego sposobu pro­dukcji, Marks nie tylko udowodnił, że podstawą tego sposobu produkcji Jest wyzysk, lecz również ujawnił Jego me­chanizm. Z punktu widzenia metod otrzymywania w.d. rozróżnia się w.d. bezwzględną względną; w.d. bez­względna — powstaje przez przedłu­żenie dnia roboczego poza niezbędny czas pracy i zwiększenie natężenia (in­tensywności) pracy; im dłuższy dzień roboczy i im bardziej intensywna praca, tym większą w.d. otrzymują kapitaliści; w.d. względna — stanowi obiektyw­ny rezultat postępu techniki i wzrostu wydajności pracy; zastosowanie bardziej doskonałej techniki pozwala produkować taniej (mniejszym nakładem pracy i in­nych środków) środki utrzymania klasy robotniczej; w wyniku tego czas pracy, który robotnik musi przeznaczać na od­tworzenie wartości swojej siły roboczej (płacy roboczej), ulega skróceniu; im bardziej wydajna jest praca ludzka, tym mniej czasu trzeba na odtworzenie war­tości siły roboczej, tym więcej czasu (zakładając niezmienną długość dnia ro­boczego) pozostaje na wytworzenie w.d. W praktyce główne korzyści postępu technicznego i wzrostu wydajności pra­cy ludzkiej przypadają klasom posiada­jącym; w wyniku tego procesu’ w miarę rozwoju kapitalizmu dodatkowy czas pracy stosunkowo wzrasta, a czas nie­zbędny ulega zmniejszeniu. Szczególną rolę w rozwoju produkcji kapitalistycz­nej odgrywa w.d. nadzwyczajna. Walka konkurencyjna ( konkurencja) zmusza każdego kapitalistę do troski o zmniejszenie indywidualnego czasu pracy w Jego zakładzie produkcyjnym. Metodą uzyskania tego może okazać się zastosowanie techniki nowszej niż po­wszechnie stosowana w danej gałęzi przemysłu, co pozwala skrócić niezbędny czas pracy robotników i zwiększyć wy­dajność ich pracy (w ciągu godz. pra­cy robotników w tym zakładzie będzie np. tworzona wartość równa wynikom , godz. pracy w innych zakładach). Podczas gdy we wszystkich zakładach na odtworzenie wartości płacy roboczej robotnika trzeba np. godz. pracy, w danym zakładzie, dzięki wyższej wydaj­ności pracy, potrzeba tylko nieco wię­cej niż godz. Przy jednakowej długości dnia roboczego w.d. wytwarzana przez robotników tego zakładu będzie większa niż w innych zakładach. Oczywiście stan taki będzie istniał Jedynie w okresie, w którym zastosowanie nowoczesnej techniki nie Jest powszechne i daje przywileje jednemu zakładowi lub kilku zakładom.Marksowska teoria w.d. ukazuje więc siły napędowe postępu techniki w wa­runkach kapitalizmu, przynoszącego z kolei ogromny wzrost wydajności pra­cy, charakteryzujący kapitalistyczny sposób produkcji. Badając czynniki po­wodujące wzrost wydajności pracy, a zwłaszcza zastosowanie nowoczesnej techniki, Marks wskazał następujące stadia w rozwoju kapitalizmu: . k o-operacji prostej; . manufak­tury; . wielkiego przemysłu fabrycznego, opartego na systemie maszynowym. Wielki przemysł maszyno­wy stanowi właściwą dla kapitalizmu bazę techniczną; wieńczy on — zdaniem Marksa — proces realnego podpo­rządkowania pracy kapita­łowi.W.d. Jest kategorią abstrakcyjną; w co­dziennym życiu ekonomicznym nie wy­stępuje w sposób bezpośredni i namacal­ny. Marksowska analiza przekształcenia w.d. w zysk, zysku — w zysk przecięt­ny, a wartości — w cenę produkcji i analiza kształtowania się zysku mono­polowego stanowią zatem niezbędne uzu­pełnienie marksowskiej teorii w.d.WARTOSCI-HIERARCHIE (SYSTEMY), wsocjologii pojęcie „wartość” stosowane jest w analizie zjawisk społecznych; ujmowane bywa w sposób obiektywny i subiektywny. W znaczeniu obiek­tywnym mówi się o wartościach ma­jąc na myśli rzeczy lub zjawiska poży­teczne dla pewnego systemu, tzn. podtrzymujące istnienie i (lub) rozwój te­go systemu; systemem takim może być jednostka ludzka (jako system psychofi­zyczny), grupa społeczna, organizacja, społeczeństwo globalne itd. Przy tak przyjętej zrelatywizowanej interpretacji terminu występować mogą różne hierar­chie wartości w zależności od systemu, do którego się one odnoszą. W odniesieniu np. do jednostki ludzkiej można by mó­wić o hierarchii wartości Jako odpowied­niku hierarchii potrzeb człowieka, gdy­by się przyjęło dokonaną przez A. H. Masłowa klasyfikację potrzeb na: . fizjo­logiczne; . bezpieczeństwa i pewności; . społeczne; . potrzeby „ego”; . potrze­by samorealizacji (pewne minimalne za­spokojenie potrzeb wcześniej wymienio­nych Jest warunkiem pojawienia się na­stępnych). Wartości bowiem zaspokajają określone potrzeby.Na ogół jednak pojęcie „hierarchia war­tości” związane jest z subiektyw­nym rozumieniem wartości, tj. rozu­mieniem Jej jako sądu oceniają­cego rzeczy i zjawiska. Sądy takie od­grywają poważną rolę w percepcja ludz­kiej, kształtowaniu postaw zachowań. Uważa się zazwyczaj, że tworzą one pe­wien system obejmujący zarówno war­tości uznawane, jak i odczuwa-n e przez poszczególne jednostki (S. Ossowski). Również w skali społecznej wartości tworzą pewne systemy (warto­ści zinternalizowane wśród członków da­nej zbiorowości, zwłaszcza zaś zinstytu­cjonalizowane). Przy omawianym su­biektywnym rozumieniu tego terminu znane są różne klasyfikacje wartości.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments