UBEZPIECZENIE SPOŁECZNE

UBEZPIECZENIE SPOŁECZNE

konwen­cjonalna nazwa używana na oznaczenie swoistych urządzeń publicznych, których celem jest materialne zabezpieczenie pracowników i ich rodzin, a także in­nych grup ludności (np. chałupników), na wypadek wystąpienia zdarzeń powo­dujących utratę zarobku lub zwiększo­ne obciążenie budżetu rodziny pracow­niczej. Zdarzenia takie zwane są ryzy­kiem, gdyż nie można przewidzieć mimo prawdopodobieństwa ich wystąpienia, czasu, częstotliwości i rozmiarów. Na podstawie prawa wielkich liczb moż­na jednak dość dokładnie obliczyć wiel­kość ryzyka dla pewnej zbiorowości lu­dzi w określonym czasie i ustalić wielkość niezbędnego funduszu ubezpieczeniowego na pokrycie strat lub zwiększonych ob­ciążeń związanych z ryzykiem. U.s. obejmują dwa elementy: ubezpie­czeniowy i społeczny. Element ubezpie­czeniowy wzięty jest z zasad ubezpie­czenia gospodarczego i wyraża się w roz­łożeniu materialnych skutków ryzyka na wspólnotę ubezpieczeniową przez two­rzenie scentralizowanego funduszu ze składek ubezpieczeniowych. Zwalnia to poszczególnych ubezpieczonych pracow­ników od konieczności, praktycznie na ogół niemożliwej do realizacji, indywi­dualnego gromadzenia rezerw na wypa­dek zdarzenia losowego. U.s. zmniejsza więc niezbędne koszty reprodukcji siły roboczej ograniczając wielkość koniecz­nej rezerwy na pokrycie materialnych skutków ryzyka zgodnie z rzeczywistym jego występowaniem w całej masie ubez­pieczonych w określonym czasie. Ele­ment społeczny u.s. polega na tym, że ubezpieczenie podporządkowane jest swoistym celom polityki państwa wobec klasy robotniczej, wynikającym z jego ustroju gospodarczego, a więc różnym w państwach kapitalistycznych i socja­listycznych. U.s. ma więc poza material­nym zabezpieczeniem pracowników do­datkowe zadania, powodujące większe lub mniejsze odchylenia u.s. od zasad czysto ubezpieczeniowych. Powstanie i działalność u.s. w krajach kapitalistycznych jest wynikiem ustęp­stwa panujących klas posiadających wobec żądań zorganizowanego ruchu ro­botniczego. Przez ustępstwa te burżuazja dąży do osłabienia walki klasowej za­bezpieczenia „pokoju społecznego”, a więc do ochrony ustroju kapitalistycz­nego. W kapitalizmie u.s. traktowane jest jako „obciążenie socjalne”, obce przez swój społeczny charakter zasadom ustroju kapitalistycznego. Dlatego m. in. pierwsze systemy u.s., powstałe w końcu xix w. w bismarkowskich Niemczech, starano się budować możliwie na wzo­rach ubezpieczeń gospodarczych. Przed utworzeniem u.s. liczna ludność robotni­cza pozbawiona zarobku obciążała fun­dusze opieki społecznej, tworzone z ogól­nych źródeł podatkowych. Przez utwo­rzenie u.s. obciążenie to przerzucono na samych pracowników i Ich pracodawców jako obowiązanych do opłacania składek ubezpieczeniowych.W krajach socjalistycznych u.s. jest jed­nym z narzędzi podziału dochodu naro­dowego, uwarunkowanego socjalistycz­nym sposobem produkcji. W tworzeniu społecznego funduszu dla niezdolnych do pracy, na zasiłki rodzinne itp. zanikają elementy ubezpieczeniowe. Składka ubez­pieczeniowa jest raczej elementem roz­rachunku niż narzędziem rozłożenia ry­zyka na wspólnotę ubezpieczeniową. W obrębie planowanego podziału dochodu narodowego świadczenia u.s. służą celo­wemu zaspokajaniu potrzeb ludzi pracy, a rozmiar tych świadczeń związany jest z wielkością i wzrostem dochodu naro­dowego i wyznaczony jest aktualnie prio­rytetami gospodarczymi i politycznymi. Społeczny element u.s. wyraża się także w tym, że: powstaje ono na podstawie ustaw państwowych, szczegółowo okre­ślających zasady jego działania, jest obo­wiązkowe dla ogółu lub pewnej katego­rii pracowników (przymus ubezpiecze­niowy), jest wykonywane przez instytu­cje publiczne i przeważnie Jest finanso­wane, przynajmniej częściowo, z ogól­nych środków budżetowych państwa. Klasycznym ryzykiem u.s. jest choroba, macierzyństwo, inwalidztwo, starość i śmierć pracownika, bezrobocie oraz dzietność. Ryzyko to dzieli się niekiedy na fizjologiczne (np. choroba, starość) i za­wodowe (np. choroba zawodowa, wypa­dek przy pracy). Odpowiednio do ryzyka i wywoływanych przez nie skutków od­różnia się poszczególne gałęzie u.s.: ubez­pieczenie na wypadek choroby i macie­rzyństwa, ubezpieczenie emerytalne (in­walidztwo, starość, śmierć), ubezpieczenie od wypadków przy pracy, ubezpieczenie na wypadek braku pracy oraz ubezpiecze­nie rodzinne. W krajach socjalistycznych, realizujących prawo obywatela do pracy, nie ma ubezpieczenia od bezrobocia. W razie zaistnienia określonego zdarzenia pracownikowi lub jego rodzinie przysłu­guje prawo do świadczeń pieniężnych lub w naturze. Zależnie od rodzaju ry­zyka świadczenia pieniężne są długoter­minowe, wypłacane periodycznie, z re­guły co miesiąc (renty, emerytury, za­opatrzenia inwalidzkie, wdowie, sieroce), lub krótkoterminowe, wypłacane przez ograniczony czas (np. zasiłki chorobowe, połogowe, rodzinne), albo jednorazowe (np. zasiłek pogrzebowy). Głównym świadczeniem w naturze bywa pomoc lekarska (porady lekarskie, leki, lecze« nie szpitalne, sanatoryjne itp.) oraz pro-tezowanie. w niektórych krajach kapi­talistycznych również te świadczenia „realizowane są w pieniądzu, np. Jako częściowy zwrot kosztów leczenia. Funk­cją świadczeń u.s. jest równoważenie ubytku zarobku lub wzrostu obciążeń; z reguły ekwiwalent ten nie jest pełny. W różnych systemach u.s. stosowane są rozmaite zasady wymiaru świadczeń od znacznie zindywidualizowanych zależnie od wysokości zarobków i okresu ubez­pieczenia poszczególnych ubezpieczonych aż do świadczeń jednolitych. W świadczeniach u.s. czysto ubezpiecze­niowa zasada wymiaru świadczenia wg wysokości składki opłacanej przez (lub za) danego ubezpieczonego jest zwykle podporządkowana zasadzie socjalnej, za­opatrzeniowej; występuje to dość wyraź­nie w wymiarze emerytur i rent; emery­tury pracowników najniżej zarabiających są procentowo wyższe, zarabiających le­piej — procentowo niższe w stosunku do ich indywidualnych zarobków. Najczęściej źródłem finansowania świad­czeń u.s. i gromadzenia funduszu ubez­pieczeniowego są składki ubezpieczenio­we. W krajach socjalistycznych opłaca­ją Je przeważnie zakłady pracy. W kra­jach kapitalistycznych wydatki u.s. są pokrywane z reguły ze składek pracow­ników i pracodawców oraz z dopłat skarbu państwa; w ubezpieczeniach od wypadków i chorób zawodowych, które w krajach tych jest zwykle wyodrębnio­ne z ubezpieczenia emerytalnego, skład­kę opłacają wyłącznie pracodawcy, gdyż jest ono traktowane jako ubezpieczenie pracodawców od odpowiedzialności cy­wilnej za szkody wyrządzone pracowni­kom działalnością przedsiębiorstwa. W wielu krajach, m. in. w państwach socjalistycznych, zabezpieczenie pracow­ników przed ryzykiem niezdolności do pracy i zwiększonego obciążenia rodzin­nego jest realizowane za pomocą syste­mów w technice swojej dość odległych od zasad ubezpieczenia. Wydatki na ten cel pokrywa się ze specjalnych opłat lub z ogólnych dochodów skarbowych państwa, niejednokrotnie nie wydziela­jąc odrębnego funduszu.A zatem nie tylko w systemie wymiaru świadczeń, lecz także w sposobie ich finansowania nie są często stosowane za­sady ubezpieczeniowe (nie przeprowadza się też aktuarialnej kalkulacji ryzyka). W związku z tym w ostatnich kilkudzie­sięciu latach pojęcie „u.s.” jest coraz po­wszechniej zastępowane pojęciem „za­bezpieczenie społeczne”, które jako okreś­lenie szersze obejmuje nie tylko systemy ubezpieczeniowe, lecz także inne (zaopa­trzeniowe, opiekuńcze) oraz różne syste­my mieszane. Zob. też: ubezpieczenie społeczne w Polsce. UBEZPIECZENIOWA POLISA, dowód pisemny stwierdzający zawarcie umowy ubezpieczenia; zawiera m. in. określenie zakładu ubezpieczeń, ubezpieczającego (ubezpieczonego), przedmiotu, sumy i okresu ubezpieczenia oraz wysokości składki. Formy p.u. stosowane przez PZU: . jednostkowa — dla okreś­lonego obiektu lub osoby; . zbioro­wa — dla grupy obiektów lub grupy osób; . generalna — dla szeregu ładunków w ubezpieczeniach transporto­wych, przy czym obliczenie składki na­stępuje oddzielnie dla każdego transpor­tu; . obrotowa — dla szeregu ła­dunków w ubezpieczeniach transporto­wych, przy czym obliczenie składki następuje na podstawie ogólnej wartości ładunków przewiezionych w ustalonym okresie (wielkości obrotów); . bloko­wa — dla ubezpieczeń zawieranych w sposób uproszczony (np. ruchomości do­mowych). W ubezpieczeniach obowiązko­wych dokument stwierdzający istnienie stosunku ubezpieczeniowego nazywa się dowodem ubezpieczenia. UBEZPIECZENIOWA SKŁADKA, świad­czenie pieniężne pobierane przez zakład ubezpieczeń od ubezpieczających w za­mian za zapewnienie ochrony ubezpie­czeniowej. Rozróżnia się: . składkę netto przeznaczoną na wypłatę od­szkodowań i świadczeń ubezpieczenio­wych, obliczoną na podstawie rachunku prawdopodobieństwa w stosunku do wielkości ryzyka reprezentowanego przez przedmiot ubezpieczenia; . składkę brutto (składkę taryfową) stanowią­cą składkę netto powiększoną o dodatki przeznaczone na finansowanie działalno­ści prewencyjnej i pokrycie kosztów ob­sługi ubezpieczeń. Wysokość s.u. określa­ją , taryfy w stawkach wyrażonych w procentach lub promilach sumy ubez­pieczenia. Opracowane przez PZU tary­fy składek ubezpieczeń dobrowolnych uchwala Rada Ubezpieczeniowa, a za­twierdza minister finansów; taryfy skła­dek ubezpieczeń obowiązkowych (po za­opiniowaniu przez Radę) ustala minister finansów.UKŁAD ZBIOROWY PRACY, porozu­mienie między przedstawicielstwem pra­cowniczym a odpowiednimi organizacja­mi pracodawców, określające warunki, jakim powinny odpowiadać Indywidual­ne umowy o pracę; w ustroju ka­pitalistycznym — forma obrony interesów robotników wywalczona przez zorganizowany ruch zawodowy, wzmac­niająca pozycję robotników w stosun­kach z kapitalistycznymi pracodawcami; wustroju socjalistycznym — jedna z form konkretyzacji dyrektyw planu gospodarczego i wytycznych kom­petentnych organów administracji gos­podarczej w zakresie płac oraz warun­ków pracy; aktualnie w Pol­sce — porozumienie normatywne mię­dzy właściwym związkiem zawodowym a odpowiednim organem administracji gospodarczej, normujące warunki pra­cy oraz warunki bytu pracowników, określające zasady podziału funduszów przeznaczonych na płace i Inne świad­czenia dla pracowników danej branży, zmierzające do polepszenia działalno­ści gospodarczej zakładów pracy. U.z.p. ustala przede wszystkim: . ogólne wa­runki, Jakmi powinny odpowiadać In­dywidualne umowy o pracę (umowynaukę zawodu, o przyuczenie do okreś­lonej pracy, o odbycie wstępnego stażu pracy), zawierane w objętych układem zakładach pracy; . stawki płac, tary­fikatory kwalifikacyjne i podstawowe zasady wynagrodzenia pracowników; . inne świadczenia przysługujące pracow­nikom; . postanowienia dotyczące współ­działania załóg z kierownictwem zakła­dów pracy, mające na celu wykonanie zadań gospodarczych zakładów pracypodniesienie efektów ekonomicznych przez usprawnienie organizacji i metod pracy oraz wykorzystanie innych środ­ków zapewniających zwiększenie wydaj­ności pracy, rozwój i usprawnienie dzia­łalności przyzakładowych urządzeń so­cjalnych i kulturalnych. Postanowienia u.z.p. nie mogą być sprzeczne z prze­pisami prawa oraz powinny uwzględniać wytyczne polityki gospodarczej państwa. Zasadami funkcjonowania u.z.p. są: . niezmienialność — postanowie­nia nie mogą być zmienione przez umo­wy indywidualne; . automatyzm prawny — postanowienia wchodzą w miejsce postanowień umów indywidual­nych sprzecznych z u.z.p.; . uprzy­wilejowanie — korzystniejsze dla pracownika postanowienia umów Indy­widualnych są dozwolone. U.z.p. składa się z części normatywnej, określającej warunki płac l pracy, oraz z części obli­gatoryjnej, regulującej wzajemne prawa i obowiązki uczestników u.z.p. Uczestni­kiem u.z.p. jest ten, kto go zawarł lub do niego przystąpił. U.z.p. wiąże uczest­ników oraz członków związków (zrze­szeń, stowarzyszeń) będących Jego uczest­nikami. Ponadto u.z.p. wiąże pracodaw­cę również w stosunku do pracowników nie zrzeszonych.UKŁAD OGÓLNY utworzony X w Genewie przez państwa kapitalistyczne i Czechosłowację w wyniku prac Komitetu Przygotowaw­czego do Konferencji Hawańskiej w spra­wie utworzenia Międzynarodowej Organi­zacji Handlowej (ITO). Tymczasowo (tzn. do momentu utworzenia ITO) wprowa­dzony w życie na podstawie protokołu obowiązującego od . Ponieważ do utworzenia ITO nie doszło, GATT nabrał charakteru stałej organizacji. Wg stanu na GATT liczył: członków pełnych, członek prowizo­ryczny oraz członków de facto. Z państw socjalistycznych pełnymi człon­kami GATT są: Czechosłowacja (członek–założyciel), Polska (w okresie — członek stowarzyszony, od pełny), Jugosławia ( — stowarzyszony, a na­stępnie prowizoryczny, od członek pełny), Rumunia i Kuba. Bułgaria i Wę­gry mają status obserwatora. Głównym organem GATT jest Konferencja Ukła­dających się Stron, odbywająca się prze­ważnie raz do roku. Organem wykonaw­czym, działającym w okresie między sesjami, jest Rada Przedstawicieli. Do rozpatrzenia określonych problemów Ra­da powołuje tzw. grupy robocze. Orga­nem o charakterze administracyjnym jest Sekretariat, na czele którego stoi Dy­rektor Generalny.Pqdstawę działalności GATT stanowi zbŚór zasad postępowania w polityce han­dlowej; celem zaś jest znoszenie barier i przeszkód w rozwoju handlu między­narodowego; zasadą zaś — równe trak­towanie wszystkich członków i zakaz dyskryminacji oparty na tzw. klauzuli największego uprzywilejowania. Od tej zasady dopuszczalnych Jest kilka ściśle określonych wyjątków, np. na rzecz unii celnych, stref preferencyjnych, stref wolnego handlu. Ponadto zasadą GATT jest dążenie do stopniowej eliminacji ograniczeń ilościowych i innych prze­szkód pozataryfowych. W tym zakresie GATT również przewiduje wyjątki, zwłaszcza w stosunku do krajów rozwi­jających się i krajów mających trudno­ści płatnicze.UMOWA ZAKŁADOWA, porozumienie między radą zakładową a kierownictwem zakładu pracy, mające na celu zapew­nienie Jak najlepszych warunków do wy­konywania planów produkcji oraz zaspo­kajania potrzeb materialnych i kultu­ralnych załogi. Postanowienia u.z. two­rzone są na podstawie planu techniczno–przemysłowo-finansowego zakładu pracy oraz wytycznych resortowego ministra i zarządu głównego właściwego związku zawodowego. U.z. obejmuje zobowiąza­nia wzajemne kierownictwa i załogi, do­tyczące wykonania i przekroczenia pla­nu produkcji, poprawy warunków ochro­ny pracy, warunków socjalnych i zdro­wotnych, warunków bytowych, rozwoju akcji kulturalno-oświatowej. Przepisy o u.z. nie odegrały w dotychczasowej praktyce większej roli.

[Głosów:1    Średnia:3/5]

Comments

comments