SPOŁECZNE ASPEKTY MODERNIZA­CJI

SPOŁECZNE ASPEKTY MODERNIZA­CJI

modernizacja w znaczeniu m a-krospołecznym oznacza zmiany społeczne zachodzące obecnie w wielu krajach; jest to nowa nazwa, określa­jąca różnorodne procesy unowocześnia­nia życia w krajach o różnych ustrojach i różnym rozwoju gospodarczym i spo­łecznym. Najczęściej przyjmowanymi kryteriami modernizacji wg D. Lernera są: . określony rozwój gospodarczy, uwzglę­dniający stały wzrost produkcji i kon­sumpcji; . określony stopień udziału publicznego w polityce; . przeniknięcie do społeczeństwa świeckich i racjonal­nych norm i wzorów kulturowych; . swoboda ruchliwości społecznej; . od­powiadająca podanym wartościom zmia­na w dominujących typach osobowości, polegająca zwłaszcza na celowym kształ­towaniu innych typów osobowości, po­trzebie działania itp.Zasadniczym problemem tak rozumia­nej modernizacji społecznej, Jest okreś­lenie sposobu osiągnięcia Jej w każdym społeczeństwie, a więc w Jaki sposób wyznacza się cele społeczne i środki prowadzące do ich osiągnięcia, w Jakiej mierze są to zabiegi świadome i zamie­rzone, w jakim stopniu są to procesy autonomiczne lub wprowadzone z ze­wnątrz do danego społeczeństwa jakie grupy społeczne w tych procesach domi­nują.Modernizowane społeczeństwo przeciw­stawia się tradycyjnemu; czasami prze­ciwstawienie to nawiązuje do popular­nego podziału na społeczeństwo prze­mysłowe i rolnicze (lub przedprzemysło-we), jednak nowy podział nie pokrywa się z dawnym.Problemem najważniejszym jest moder­nizacja krajów zacofanych przemysłowo, najszybciej jednak wysokie wskaźniki, świadczące o poziomie modernizacji, osiągają kraje wysoko uprzemysłowione i gospodarczo bardziej rozwinięte. Pojęcie „modernizacja społeczna” nawią­zuje do różnorodnych teorii rozwoju społecznego, przyjmujących za podsta­wowe kryterium poziom gospodarki, mie­rzony m. in. dochodem narodowym na głowę ludności. Z pewnego punktu wi­dzenia można je traktować jako kon­kurencyjne w stosunku do przyjętej przez marksistów teorii przemian spo­łecznych. Podział na kraje nowoczesne i tradycyjne abstrahuje bowiem od cha­rakterystyki układu własności i klas, nie uwzględnia typu ustroju spoleczno–politycznego, zniekształca polityczny podział współczesnego świata. W znaczeniu mikrospołecznym modernizacja odnosi się do kompleksu zmian społecznych, towarzyszących po­stępowi technicznemu, technicznej re­konstrukcji przedsiębiorstwa lub gałęzi przemysłu. Modernizacja obejmuje wy­mianę parku maszynowego, nowoczesną budowę hal fabrycznych, klimatyzację pomieszczeń, wyposażenie w urządzenia zapewniające pracownikom jak najlep­sze warunki pracy i odpoczynku (sposób malowania ścian, oświetlenie, pokoje wypoczynkowe itd.). W procesie moder­nizacji gałęzi w grę wchodzi zmiana technologii i techniki produkcji oraz zmiana organizacji pracy i zarządzania. Społeczne aspekty tak rozumianej mo­dernizacji dotyczą: l. społecznych skut­ków warunków zmiany zapotrzebowa­nia na pracowników wykonawczycn i kierowniczych o określonym poziomie i charakterze kwalifikacji zawodowych: . uwzględnienia wskazań ergonomii w projektowaniu stanowisk roboczych i hal fabrycznych, tzn. „dostosowania pracy do człowieka”, jego możliwości psycho­logicznych i fizjologicznych; . zmian w metodach kierowania pracą ludzi, pole­gających na zastosowaniu nowych środ­ków technicznych (np. mechanizacja, za­stosowanie komputerów), a także na wprowadzeniu nowego stylu kierowania, uwzględniającego najnowsze osiągnięcia teorii organizacji i zarządzania, socjolo­gii i psychologii; . wprowadzania zmian na podstawie racjonalnych decyzji z uwzględnieniem różnorodnych procesów społecznych, jak wyzwalanie inicjatywy pracowników, skłonności do zmian, ocze­kiwania na dobrodziejstwa modernizacji oraz ograniczanie ew. oporów wobec zmian, wynikających z braku informacji i naruszenia ustabilizowanych układów instytucji i grup pracowniczych.SPOŁECZNE CZYNNIKI WYDAJNOŚCI PRACY, całokształt motywacji, zacho­wań i wartości, do których ludzie przy­wiązują istotne znaczenie (skłaniających ich do określonego działania), powstałych w wyniku współdziałania ze sobą ludzi w środowisku pracy; skłaniają one czło­wieka do podnoszenia, obniżania lub utrzymywania poziomu danej wydajno­ści pracy. Rozpatrując s.cz.w.p. należy odróżniać efektywność (stopień osiągnięcia zamierzonego celu) od w y-d a j n o ś c i (sprawności). Wydajność oznacza tu stosunek między zamierzo­nym celem i ogólnymi wynikami, rów­nież niezamierzonymi, te ostatnie zaś mogą być pożądane lub niepożądane. Właściwa metoda zarządzania powinna tworzyć materialne, techniczne i orga­nizacyjne warunki, które wywoływałyby cały łańcuch skutków społecznych po­chodnych, niezamierzonych, lecz pożą­danych, np. następstwem sytuacji spo­łecznej, w której pracownicy przekona­ni są, że ich praca w przedsiębiorstwie oceniana Jest sprawiedliwie odpowied­nio wyróżniana przez nagrody czy awan­se, Jest przywiązanie do miejsca pracy, przeciwdziałanie nie uzasadnionym ab­sencjom i wzmożona troska o mienie spo­łeczne.Aby te czynniki społeczne mogły speł­niać przeznaczoną im rolę, wydajność pracy musi być określona pod względem ekonomicznym. Wadliwe bowiem mier­niki wydajności pracy wywołują niepo­żądane skutki społeczne wśród zatrud­nionych.S.cz.w.p. mają doniosłe znaczenie z tego powodu, że każdy zakład pracy jest nie tylko systemem techniczno-ekonomicz­nym, lecz także „..zespołem stosunków międzyludzkich, układem określonych grup i organizacji, systemem stanowisk i pozycji społecznych” (J. Szczepański), po s.cz.w.p., tzn. ukształtowanych w to­ku wzajemnego oddziaływania ludzi na siebie, należą: dążenie do umacniania po­czucia własnej wartości Jako fachowca i człowieka, oczekiwanie sprawiedliwej oceny efektów pracy, zadowolenie z wy­konywanych czynności w określonych warunkach fizycznych i w konkretnym zespole ludzi, oczekiwanie zainteresowa­nia ze strony zwierzchników osiągnięcia­mi w pracy oraz morale pracy (tzn. go­towość pracowników do zgodnego dzia­łania, będąca wyrazem prawidłowych stosunków w pracy, dostrzegania możli­wości awansu zawodowego i swojego miejsca w realizacji zadań danej grupy). Istotnym czynnikiem s.cz.w.p. Jest orga­nizacja i układ grup formalnych (opar­tych na odgórnych zarządzeniach, np. brygady pracy) oraz nieformalnych (gru­py powstałe spontanicznie, niezależnie od struktury organizacyjnej zakładu, np. kręgi przyjaciół, kliki w środowisku pra­cy wykorzystujące czasami niedostatki wadliwości w funkcjonowaniu grup for­malnych).Znaczenie poszczególnych czynników w konkretnym przedsiębiorstwie konkret­nej grupie pracowniczej, w różnych okresach może być odmienne, np. pra­cownik, który w ogóle nie doświadcza zadowolenia z pracy, może dążyć wyłącz­nie do osiągnięcia wysokich zarobków. Najczęściej jednak ludziom zależy na sprawiedliwej ocenie Ich wyników, moż­liwości awansu i klimacie zgodnego współżycia. Czy czynniki te jednak w ogóle mogą odgrywać Istotną rolę zależy od organizacji pracy w danym zakładzie (zaopatrzenie w materiały i narzędzia, właściwy podział pracy, ustawienie ma­szyn itp.). Istnieją wyraźne związki mię­dzy niską wydajnością pracy a konflik­tami, które często wiążą się z niewła­ściwą oceną osiągnięć pracowników i sposobem awansowania. W tych zakła­dach, w których s.cz.w.p. nie zostały ..uruchomione”, może wystąpić zjawisko ..dewiacji osobowości społecznej” (zała­manie się u pracownika poczucia włas­nej wartości w oczach kolektywu i we własnym odczuciu) oraz „dewiacji oso­bowości zawodowej” (stan, w którym Praca przestaje być wewnętrzną potrze­bą staje się tylko środkiem utrzyma­nia). Przeciwdziałanie tym zjawiskom przez odpowiedni program postępowania ze strony zwierzchników powoduje, że ludzie stają się bardziej zdolni do zwięk­szenia wydajności pracy. SPOŁECZNE SKUTKI USPOŁECZNIE­NIA GOSPODARKI, związane są z likwi­dacją prywatnej własności środków pro­dukcji, z powstawaniem nowych instytu­cji kierowania i zarządzania gospodarka, zmianami typów karier i systemów war­tości wyznaczających dążenia i postępo­wania jednostek.S.s.u.g. można sklasyfikować następują­co: . Zmiany w strukturze klas i warstw społecznych. Uspołecznienie gos-podarki powoduje zniknięcie klas posia-dających, a mianowicie kapitalistówi właścicieli większych majątków rol-nych; zmienia także skład funkcje klasśrednich, a zwłaszcza drobnych wytwór-ców. Znikają również te warstwy i ka-tegorie zawodowe klas pozostałych, któ-re były funkcjonalnie związane z klasamiposiadającymi, np. służba domowa (sta-nowiąca przed uspołecznieniem bardzoliczną kategorię klasy robotniczej), ro-botnicy rolni i służba folwarczna, urzęd-nicy zatrudnieni w wielkich posiadło-ściach rolnych. Klasy pracujące w spo-łeczeństwie wysuwają się na czoło Jakonowa, podstawowa siła.Zmiany w systemie instytucji państwo­wych i gospodarczych. Powstają nowe układy instytucji centralnego zarządza­nia i planowania gospodarką, znikają in­stytucje związane z własnością prywatną, ulega reorganizacji i reorientacji cały układ instytucji bezpośrednio i pośred­nio związanych ze wszystkimi działami gospodarki narodowej.Zmiana funkcji przedsiębiorstwa uspo­łecznionego. Przestaje ono być instytucją działającą w celu maksymalizacji zysku prywatnego przedsiębiorcy, a podejmuje, oprócz czysto ekonomicznych, także wie­le zadań społecznych, opiekuńczych, wy­chowawczych, politycznych kultural­nych. Wymaga to zmiany organizacjiwewnętrznej przedsiębiorstwa, wytwo­rzenia nowych urządzeń do realizacji celów pozaekonomicznych. Nowa pozycja społeczna klasy robotniczej powoduje zmiany układu władzy i prestiżu we­wnątrz przedsiębiorstwa. Powstają insty­tucje udziału robotników w zarządzaniu, zmienia się rola organizacji politycznych i społecznych, które tracą swoje zadania wynikające z walki klasowej.Powstają nowe kategorie zawodowe, których celem Jest spełnienie zadań gos­podarki uspołecznionej: planistów za­trudnionych w Instytucjach planowania wszystkich szczebli, nowe kategorie pra­cowników umysłowych i pracowników społeczno-politycznych, nowe formy nad­zoru i kontroli.w przedsiębiorstwach i innych insty­tucjach gospodarki uspołecznionej po­wstają nowe formy organizacyjne grup i zbiorowości społecznych, np. brygady pracy socjalistycznej, koła racjonalizato­rów, nowe formy organizacji masowych, jak związki zawodowe, organizacje poli­tyczne związane z funkcjonowaniem gos­podarki. Uspołecznienie gospodarki po­woduje także powstanie nowych form opieki, np. funduszu wczasów pracowni­czych, domów kultury, organizacji spor­towych. Ogólnie mówiąc, uspołecznienie powołuje do życia wiele nowych form zbiorowości nie znanych w gospodarce kapitalistycznej.Wytwarzają się nowe formy oceny po­stępowania, otwierają się możliwości awansu społecznego, a w ich następstwie nowe formy ruchliwości społecznej, tzn. przechodzenia do wyższych pozycji spo­łecznych. Zmienione kryteria oceny po­łożenia społecznego powodują zmiany w prestiżu zawodów, co potwierdzają bada­nia przeprowadzane w krajach socjali­stycznych: zanika prestiż zawodów, na których opierała się gospodarka ustrój kapitalistyczny, i nabierają prestiżu za­wody wymagające wysokich kwalifikacji lub mające ważne znaczenie w budowa­niu nowego ustroju.Tworzą się nowe typy karier i aspira­cji, których realizacja prowadzi do two­rzenia się nowych typów osobowości. Kształtuje się wzór osobowości człowie­ka socjalizmu, niezbędny dla tego syste­mu, w odróżnieniu od gospodarki kapi­talistycznej, która zakładała, że człowiekw swojej działalności kieruje się egoiz­mem i dążeniem do korzyści, założeniem gospodarki socjalistycznej jest to, że każ­dy pracownik kieruje się motywami społecznymi, rozumie wymagania ustro­ju zachowuje się zgodnie z nimi. w dalszym procesie swojego funkcjono­wania wytworzy ona własne charaktery­styczne typy osobowości. . Zamiast inicjatywy osobistej Jednostek dążących do osiągania wysokich zysków, gospodarka uspołeczniona preferuje ini­cjatywę instytucji dążących do zaspoko­jenia potrzeb całego społeczeństwa jako podstawowej siły napędowej tej gospo­darki. Z tego też powodu przed instytu­cjami gospodarki uspołecznionej posta­wione są nowe zadania — podatność na innowacje, zapewnienie gospodarce ela­styczności dynamicznego rozwoju. Są to jednocześnie nowe wymagania w stosun­ku do pracowników, a zwłaszcza kadr kierowniczych. społeczność lokalna, w której większość mieszkańców związana jest z rolnict­wem; z administracyjnego punktu widze­nia pojedyncza wieś jest osiedlem za­mieszkałym przez ludzi zajmujących się głównie rolnictwem; w ujęciu socjolo­gicznym Jest ona Jednym z rodzajów społeczności terytorialnej, w której mię­dzy nieliczną grupą ludności zamieszku­jącej wspólne terytorium możliwe są codzienne kontakty osobiste. Na gruncie tych kontaktów oraz podobieństwa spraw bytowych kształtuje się w społeczności lokalnej podobny styl życia, wspólny system uznawanych wartości i norm re­gulujących zachowanie ludzi (wspólna podkultura), co z kolei staje się przesłan­ką ukształtowania poczucia wspólnoty więzi sąsiedzkiej. Najbardziej uchwyt­nym przejawem solidarności wewnętrz­nej Jest tzw. lokalny patriotyzm. Spo­łeczność lokalną mogą tworzyć miesz­kańcy małego miasteczka bądź osiedla miejskiego, studenci zamieszkali w Jed­nym domu akademickim itp. w każdej tego typu społeczności występuje znacz­ny stopień Jawności życia oraz dominu­je, ukształtowany w warunkach wielo­stronnych częstych kontaktów, prestiż osobisty, a nie Jak to ma miejsce np. w wielkich skupiskach miejskich — funk­cjonalny. S.w. różni się od innych społeczności lokalnych cechami, które ukształtowane zostały pod wpływem swoistych warun­ków produkcji rolnej oraz stosunków charakteryzujących rodzinne gospodarst­wa rolnicze. W związku z rozproszeniem producentów na wielkich obszarach, po­jedyncze wsie stanowią skupiska lud­ności nie tylko oddalone od centrów administracyjnych i handlowych, lecz także w stosunku do siebie, co — w wa­runkach produkcji prawie naturalnej — w ciągu wieków przesądzało o tzw. względnej izolacji pojedynczej wsi. Izo­lacja Jej mieszkańców od reszty społe­czeństwa polegała nie tylko na tym, że stosunkowo rzadko kontaktowali się oni z ludźmi innych miejscowości, w związ­ku z czym wiadomości z zewnątrz do­cierały do nich z trudem, lecz także na tym, że ich własny świat, Jaki tworzyli (wieś, parafia), nie był tak zróżnicowany pod względem zawodowym, społecznym i kulturowym, Jak to bywało w mieście. W tak ukształtowanym środowisku prze­biegało całe niemal życie przeciętnych mieszkańców wsi, co powodowało u jej mieszkańców Jednorodne reakcje i małą podatność na wszelkiego rodzaju inno­wacje. Zniesienie względnej izolacji wsi od reszty społeczeństwa, powodujące wiele zmian w Jej wewnętrznym życiu nastąpiło w wyniku: . rozwoju gospo­darki towarowej oraz uprzemysłowienia kraju pociągającego za sobą wielostron­ne procesy migracji oraz wzbogacenie struktury zawodowo-społecznej wsi; . likwidacji analfabetyzmu rozwoju oświaty; . elektryfikacji wsi i rozwoju środków masowego przekazu (prasa, ra­dio, telewizja), udostępniających wartoś­ci kulturowe dawniej nie znane; . bu­dowy dróg i rozwoju komunikacji oraz wielu innych procesów gospodarczo-spo­łecznych, jakie zachodzą na wsi, zwłasz­cza obecnie.Spadek roli dawnych autorytetów wiej­skich (pana, księdza, zamożnego rolnika) i kształtowanie się nowych, głównie w osobach działaczy i przedstawicieli orga­nizacji gospodarczych, społecznych i kul­turalnych oraz racjonalnie gospodarują­cych rolników; indywidualizacja i wzrost różnorodności ról zawodowych społecz­nych każdego mieszkańca wsi; przebudo­wa Jej struktury społecznej i agrarnej oraz powstawanie nowych więzi integrujących mieszkańców wsi wokół organi­zacji zawodowych i społecznych są pro­cesami, które aktualnie interesują nau­kowców obserwujących przekształcanie się wiejskich społeczności lokalnych w Polsce.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments