SPÓŁDZIELNIA

SPÓŁDZIELNIA

dobrowolne zrzeszenie osób prowadzące wspólne przedsiębior­stwo w interesie członków, oparte na za­sadach demokratycznych, stosujące ogra­niczone oprocentowanie udziałów, dzie­lące nadwyżki oszczędności między członków w sposób wykluczający osiąga­nie przez któregokolwiek z nich korzy­ści kosztem Innych, gromadzące środki na działalność wychowawczą i współ­pracujące z innymi s. na szczeblu lo­kalnym, ogólnokrajowym i międzynaro­dowym. Wymienione cechy s. zostały uchwalone w formie zasad spółdzielczych przez Kongres Międzynarodowego Zwią­zku Spółdzielczego w Wiedniu ( ). Stanowią one nowe sformułowanie tzw. „zasad roczdelskich”, wg których dzia­łało założone w przez tkaczy w Rochdale (Anglia) Stowarzyszenie Pio­nierów Sprawiedliwości. Uważane są one powszechnie za podstawowe zasady ru­chu spółdzielczego.Funkcje gospodarcze s. zależne są od systemu społeczno-gospodarczego danego kraju. W krajach socjalistycznych spół­dzielczość spełnia poważną rolę w gos­podarce narodowej. W ustroju tym prze­kształca się ona z aparatu samoobrony klas wyzyskiwanych w współrealizatora narodowych planów gospodarczych, dzia­ła nie tylko na rzecz członków, ale tak­że w interesie całego społeczeństwa, uzu­pełniając w granicach zakreślonych kon­kretnymi warunkami społeczno-ekono-micznymi państwowy potencjał gospo­darczy.W Polsce Ludowej spółdzielczość obej­muje działalnością wiele gałęzi gospo­darki narodowej, a w niektórych speł­nia dominującą rolę. Spółdzielczość za­spokaja potrzeby gospodarki wiejskiej (zaopatrywanie rolnictwa w środki pro­dukcji, kontraktacja skup produktów rolnych, działalność pożyczkowa) oraz wiąże tę gospodarkę z planową gospodar­ką narodową i przekształcaniem drob-notowarowej gospodarki w socjalistycz­ną. Spółdzielczość jest głównym organi­zatorem zaopatrzenia konsumpcyjnego ludności wiejskiej i współorganizatorem zaopatrzenia konsumpcyjnego ludności miejskiej. Coraz większą rolę odgrywa w budownictwie mieszkaniowym. Pod­stawowe znaczenie ma ona w dziedzinie drobnej wytwórczości, w organizowaniu usług dla ludności i rozwiązywaniu pro­blemów zatrudnienia i rehabilitacji In­walidów oraz w systemie pracy nakład­czej. Na skutek samorządowych form działania łączenia działalności gospo­darczej ze społeczno-wychowawczą spół­dzielczość włącza szerokie masy człon­kowskie do udziału w zarządzaniu gos­podarką narodową i w ten sposób realizuje demokrację socjalistyczną. Cha­rakter społeczny polskiej spółdzielczości i Jej drogę rozwojową określa Konsty­tucja PRL: „Polska Rzeczpospolita Lu­dowa popiera rozwój różnych form ru­chu spółdzielczego w mieście na wsi, oraz udziela mu wszechstronnej pomo­cy w wypełnianiu jego zadań, a włas­ności spółdzielczej Jako własności spo­łecznej zapewnia szczególną opiekę ochronę”.Zasady organizacji i działania Jednostek organizacyjnych spółdzielczości w Polsce reguluje ustawa z o s. i ich zwią­zkach. W myśl tej ustawy s. jest do­browolnym i samorządnym zrzeszeniem o nieograniczonej liczbie członków i zmiennym funduszu udziałowym, ma ona na celu prowadzenie działalności gospo­darczej w obrębie narodowego planu gospodarczego, Jak również działalności społeczno-wychowawczej w celu stałego podnoszenia materialnego i kulturalne­go poziomu życia i świadomości spo­łecznej swoich członków oraz dla dobra Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. S. z chwilą wpisania do rejestru sądowe­go, prowadzonego przez sąd powiatowy właściwy dla jej siedziby, nabywa oso­bowość prawną. Członkiem s. może być każda osoba fizyczna o pełnej zdolno­ści do czynności prawnych, która od­powiada wymaganiom określonym w statucie. Członkami jej mogą być rów­nież osoby prawne (np. Inne s.). Człon­kowie s. mają prawo korzystać ze świad­czeń s. w granicach określonych w sta­tucie. Uczestniczą oni w pokrywaniu Jej strat do wysokości zadeklarowanych udziałów. Każdy członek obowiązany Jest wnieść udział w wysokości określo­nej w statucie, a ponadto — jeśli sta­tut tak stanowi — wkład w gotówce lub w naturze (np. wkład mieszkanio­wy lub budowlany w s. budownictwa mieszkaniowego, wkład gruntowy, in­wentarz żywy i martwy w s. rolniczo–produkcyjnych).Szczegółowe prawa obowiązki m a-J ą t k o w e członka są zależne od ro­dzaju działalności danej s.; określa je jej statut. Każdy członek ma też prawa i obowiązki organizacyjne; na­leży do nich czynne bierne prawo wy­borcze do organów s. oraz obowiązek aktywnego w nich uczestniczenia. Organami s. są: zarząd — organ kie­rujący działalnością s. i reprezentujący ją na zewnątrz, rada — organ we­wnętrznej kontroli i nadzoru, walne zgromadzenie — najwyższy organ s. o charakterze głównie uchwałodaw­czym. Uchwały walnego zgromadzenia obowiązują wszystkich członKów. W większych s. walne zgromadzenie zastę­powane Jest przez zebranie przedstawi­cieli wybieranych na zebraniach rejono­wych. Poza tym s. może tworzyć jeszcze inne organy, mające na celu włączanie całego kolektywu spółdzielczego do czyn­nego nią współzarządzania (np. komite­ty członkowskie w s. typu handlowego i handlowo-przetwórczego, stanowiące organy kontroli członkowskiej, samorząd mieszkańców osiedla w s. mieszkanio­wych, terenowe zebrania członków). W procesie koncentracji spółdzielczości — przez przydzielanie tym organom róż­nych funkcji organizacyjno-gospodar-czych — następuje decentralizacja za­rządzania.W celu zapewnienia sobie wszechstron­nej pomocy w wykonywaniu zadań sta­tutowych oraz koordynowania działal­ności s. określonego typu lub typów zrzeszają się w ogólnokrajowe centralne związki spółdzielcze, a ponadto — w za­leżności od potrzeb — w inne związki (krajowe, terenowe, branżowe). Prawa i obowiązki związków w stosunku do s. zrzeszonych określają statuty uchwa­lone przez członków założycieli danego związku. Ponadto centralne związki wy­posażone są z mocy ustawy w niektóre uprawnienia właściwe dla naczelnych organów administracji państwowej. Są to uprawnienia normatywne (ustalanie zasad, którym powinny odpowiadać po­stanowienia statutów zrzeszonych planująco-regulujące (wydawanie oświad­czeń o celowości założenia s., określa­nie wytycznych do opracowania pla­nów gospodarczo-finansowych) i kontrol-no-lustracyjne (prawo przeprowadzania lustracji, uchylanie uchwał walnego zgromadzenia i rady s., naruszających przepisy prawa) itp.Naczelnym organem ruchu spółdzielcze­go jest Naczelna Rada Spółdzielcza, któ­ra czuwa nad wszechstronnym i prawi­dłowym rozwojem ruchu spółdzielczego w Polsce. Organy Rady składają się z de­legatów centralnych związków spółdziel­czych oraz organizacji społecznych i na­ukowych.Działalność s. jest związana przede wszystkim z gospodarką terenową. To­też zasadniczym koordynatorem działal­ności s. i ich związków z działalnością przedsiębiorstw państwowych, tereno­wych i zarządzanych centralnie oraz rze­miosła są rady narodowe jako terenowe organy władzy państwowej. Kontrolują one również działalność s. w zakresie i w trybie ustalonym odrębnymi prze­pisami oraz udzielają im różnego rodza­ju pomocy (przydział środków produk­cji, kredytów bankowych, masy towa­rowej, lokali).Obecnie w Polsce działają następujące typy s.: . budownictwa mieszkaniowe­go, zrzeszone w Centralnym Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowe­go; . mleczarskie, zrzeszone w Central­nym Związku Spółdzielni Mleczarskich;ogrodnicze i pszczelarskie, zrzeszo­ne w Centrali Spółdzielni Ogrodniczych;oszczędnościowo-pożyczkowe rolnicze i miejskie, zrzeszone w Centralnym Związku Spółdzielni Oszczędnośclowo–Pożyczkowych; . pracy, zrzeszone w Centralnym Związku Spółdzielczości Pra­cy; . rolniczo-produkcyjne, zrzeszone w Centralnym Związku Rolniczych Spół­dzielni Produkcyjnych; . spożywców, zrzeszone w Związku Spółdzielni Spo­żywców „Społem”; . zaopatrzenia i zby­tu, gminne s. „Samopomoc Chłopska”, zrzeszone w Centrali Rolniczej Spół­dzielni „Samopomoc Chłopska”.Poza wyżej wymienionymi s., zrzeszony­mi w centralnych związkach, działają s. wydawnicze, w stosunku do których funkcje centralnego związku wykonuje Naczelna Rada Spółdzielcza, s. uslugo-wo-wytwórcze kółek rolniczych, w sto­sunku do których uprawnienia central­nego związku przysługują Centralnemu Związkowi Kółek Rolniczych oraz s. rzemieślnicze, w stosunku do których uprawnienia centralnego związku spół­dzielczego wykonuje Centralny Związek Rzemiosła Jako najwyższa społeczno-za­wodowa i gospodarcza organizacja rze­miosła. SPÓŁDZIELNIE OSZCZĘDNOSCIOWO–POŻYCZKOWE działają na podstawie ustaw o spółdzielniach i prawie banko­wym; zadaniem ich jest obsługa banko­wa ludności rolniczej, drobnej wytwór­czości oraz zakładów usługowych na wsi i w mieście, gromadzenie oszczędności pieniężnych ludności, udzielanie poży­czek obrotowych i inwestycyjnych na rozwój produkcji rolnej i rzemieślniczej, obsługa kasowo-rozliczeniowa skupu i kontraktacji produktów rolnych, obsłu­ga kasowa gminnych spółdzielni „Samo­pomoc Chłopska”, kółek rolniczych itp. ródłami finansowymi działalności kre­dytowej s.o.-p. są udziały członków i in. fundusze własne, wkłady oszczędnościo­we, salda na rachunkach bieżących oraz kredyt refinansowy w Banku Rol­nym.W końcu istniało s.o.-p. (mają­cych ponadto filii oraz stałych i sezonowych tzw. punktów kaso­wych), zrzeszając członków. Łącz­na suma bilansowa wszystkich s.o.-p. na koniec wynosiła min zł. Cen­tralą organizacyjną i rewizyjną s.o.-p. jest Związek Spółdzielni Oszczędnościo-wo-Pożyczkowych w Warszawie, z od­działami w miastach wojewódzkich.SPÓŁDZIELNIA PRACY, cechą wyróż- j niającą s.p. od innych rodzajów • spół­dzielni jest prowadzenie przez nie wspól­nego przedsiębiorstwa opartego na pracy osobistej członków. Wynika stąd dwoi­stość stosunków łączących s.p. i Jej członków: przez swoje członkostwo są oni współwłaścicielami przedsiębiorstwa spółdzielni jednocześnie Jego pracowni­kami, pozostającymi ze spółdzielnią w spółdzielczym stosunku pracy, a więc pracodawcami i pracobiorcami. Przed­siębiorstwo s.p. prowadzone Jest samo­rządnie. Produkcja wykonywana Jest na rachunek ryzyko spółdzielni, członek s.p. otrzymuje za pracę wynagrodzenie, a ponadto bierze udział w podziale czy­stej nadwyżki. W warunkach socjali­zmu s.p. Jest typem przedsiębiorstwa socjalistycznego, opartego na własności grupowej, podlegającego planowaniu. Wśród s.p. wyróżnić należy dwa główne typy: . robotnicze lub rzemieślnicze spółdzielnie wytwórcze i . spółdzielnie kontraktujące pracę. Robotnicza spółdzielnia wytwórcza jest właścicielem środków i rezultatów pro­dukcji. Spółdzielnie kontrak­tujące pracę, które powstały w po­łowie xix w. we Włoszech i najbardziej tam się rozwinęły, organizują pracę swoich członków za pomocą środków produkcji nie będących własnością spół­dzielni, nie wchodzą też w posiadanie rezultatów produkcji, dzieląc między członków zapłatę otrzymaną za wykona­nie pracy.S.p. powstały we Francji, gdzie rozwi­jały się z różnym powodzeniem począw­szy od lat -tych xix w. Pierwszymi teoretykami spółdzielczości pracy byli Ch. Fourier J. L. Blanc i Ph. J. Buchez Marks oceniał wysoko s.p. jako eksperyment społeczny, ponieważ dowiodły one, że wytwórczość wielkiej skali w warunkach postępu technicznego jest możliwa bez udziału kapitalistów, środki produkcji niekoniecznie muszą być zmonopolizo­wane, a praca najemna może być za­stąpiona zrzeszeniami pracy. „Fabryki spółdzielcze samych robotników — wg Marksa — są w obrębie starej formy pierwszym w niej wyłomem, chociaż oczywiście w swojej rzeczywistej orga­nizacji wszędzie reprodukują one i mu­szą reprodukować niedostatki Istniejące­go systemu. Sprzeczność pomiędzy kapi­tałem i pracą zostaje jednak wewnątrz spółdzielni usunięta, nawet Jeśli na ra­zie odbywa się to w takiej formie, że robotnicy jako stowarzyszenie są swoim własnym kapitalistą”.W warunkach kapitalistycznych s.p., z wyjątkiem Włoch i częściowo Francji, nie stały się ruchem masowym. Są one traktowane przez teoretyków zachodnich głównie jako eksperyment społeczny, Ja­ko pole doświadczalne, mające współ­kształtować obraz przedsiębiorstwa przy­szłości. W krajach rozwijających się wy­wołują szczególne zainteresowanie Jako forma umożliwiająca aktywizację nie w pełni zatrudnionej ludności wiejskiej przez organizację drobnego przemysłu rzemiosła wiejskiego oraz Jako droga do tworzenia na podstawach samopomo­cy możliwości zatrudnienia ludności przepływającej ze wsi do miast. W ZSRR spółdzielczość pracy rozwinęła się po rewolucji w masowy ruch, który spełnił ważną funkcję odbudowy i uspo­łecznienia drobnej wytwórczości prze­mysłowej; w została ona włączona do przemysłu państwowego, w niektó­rych innych państwach socjalistycznych, w tym zwłaszcza w Polsce, s.p. spełniają doniosłe funkcje gospodarcze i społecz­ne, np. w produkcji artykułów rynko­wych, rozwiązywaniu problemu zatrud­nienia kobiet i osób o niepełnej zdolno­ści do pracy, kształceniu i doskonaleniu zawodowym członków i pracowników, aktywizowaniu obszarów słabo rozwinię­tych, prowadzeniu działalności usługo­wej i rozwijaniu samorządu spółdzielcze­go jako formy demokracji socjalistycz­nej w gospodarce.SPOSÓB PRODUKCJI, Jedność sił wytwórczych stosunków produkcji; inaczej mówiąc sposób, w jaki w proce­sie produkcji następuje połączenie rze­czowych osobowych elementów produk­cji. Wszelka produkcja, niezależnie od jej formy społecznej, polega na prze­kształceniu przyrody przez ludzi, przy czym ludzie zawsze posługują się Jakimiś środkami produkcji. Zespolenie siły ro­boczej człowieka z rzeczowymi elemen­tami produkcji (środkami produkcji) Jest uzależnione od stosunków społecznych, w których przebiega produkcja, a forma tego zespolenia jest właśnie wyrazem tych stosunków. W historii rozwoju spo­łeczeństwa ludzkiego było dotychczas pięć s.p.: wspólnoty pierwotnej, niewol­niczy, feudalny, kapitalistyczny i socja­listyczny. Podstawową i określającą w ostatniej Instancji rolę w zmianach s.p. spełniają siły wytwórcze, których cha­rakter określa typ i formę stosunków produkcji. Zmiana s.p. Jest uwarunko­wana zmianami w siłach wytwórczych, gdyż dopiero odpowiednio do zmian w poziomie i charakterze sił wytwórczych zmieniają się stosunki produkcji, przy czym zmiana ta następuje albo w obrę­bie tego samego pod względem jakości s.p., albo też zmiany te są tak wielkie i tak istotne, że wymagają ustanowienia nowego typu stosunków produkcji, czyli zastąpienia dotychczasowego s.p. przez nowy. Wynika stąd, że stosunki produk­cji mają charakter obiektywny i uwa­runkowane są przez aktualny stan sił wytwórczych. Oznacza to, że społeczeń­stwo nie może ich dowolnie zmieniać. adna formacja nie ginie zanim nie zo­staną wyczerpane możliwości rozwojusił wytwórczych tkwiące w starych sto­sunkach produkcji. Zalążki nowego s.p. powstają zawsze wewnątrz starego. W ten sposób Istnieje ciągłość historycz­na. W antagonistycznych formacjach społeczno-ekonomicznych niecałe społe­czeństwo jest zainteresowane w zmianie s.p. Warstwy czy klasy społeczne, dla których stare stosunki produkcji są ko­rzystne, stawiają temu opór, wykorzy­stując opanowany przez siebie aparat państwowy. W takim przypadku opór ten musi być pokonany przemocą, re­wolucyjnie. Na czele mas rewolucyjnych staje wtedy klasa najbardziej zaintere­sowana w obaleniu starego ustroju i w powstaniu nowego. Zmiana s.p. może w pewnych warunkach dokonać się rów­nież bez wojny domowej, mianowicie, gdy klasa reakcyjna Jest zbyt słaba do stawiania skutecznego oporu.

[Głosów:1    Średnia:3/5]

Comments

comments