SOCJOLOGIA PRZEMYSŁU

SOCJOLOGIA PRZEMYSŁU

dział so­cjologii zajmujący się społecznymi aspek­tami pracy w przemyśle, społecznym sys­temem (organizacją) przemysłu i przed­siębiorstwa oraz wpływem przemysłu na inne zbiorowości i instytucje społeczne. Bardzo bliski zakres zagadnień mają. a nawet czasem utożsamiane są takie działy socjologii, jak socjologia pracy, organizacji, społeczeństwa przemysłowe­go. W podanym wyżej określeniu s.p. za­warte Jest ujęcie mikro- i makrospo-łeczne. W pierwszym z nich chodzi o ba­danie grupy roboczej i organizacji zakła­du przemysłowego, w drugim — o cały przemysł, jego wzajemne zależności ze społeczeństwem i różnymi instytucjami. S.p. związana jest z innymi dyscyplina­mi społecznymi, jak psychologia, ekono­mia, teoria organizacji. Najbardziej wy­raźną granicę wyznacza tu swoisty so­cjologiczny punkt widzenia, polegający na opisie i ocenie zjawisk społecznych od strony zbiorowości, ich kształtowa­nia się, przeobrażeń, wewnętrznych pro­cesów współzależności z innymi gru­pami.S.p. dostarczyła socjologii wiele mate­riałów empirycznych. Oprócz zwykłych, poznawczych funkcji pełni również funk­cje praktyczne (socjotechniczne), tzn. odpowiada nie tylko na pytanie, jak jest, lecz także, Jak należy działać lepiej, skuteczniej. S.p. przedstawiając diagno­zę określonej sytuacji społecznej może zaproponować jej ulepszenie. Praktyczne funkcje s.p. dotyczą takich spraw, Jak kierowanie, szkolenie, polityka socjalna i personalna, programowanie stosunków społecznych. Wiążą się one zwłaszcza w warunkach ustroju socjalistycznego i funkcjami określanymi często Jako hu­manistyczne ze względu na cele przed­sięwzięć socjotechnicznych ( socjotech-nika).g.p. rozwija się we wszystkich krajach zachodnich i socjalistycznych. Jej rozwój i powstanie najważniejszych dla później­szych badań koncepcji teoretycznych obserwujemy w Stanach Zjednoczonych począwszy od lat -tych ( Hawthorne experiment), tj. od czasu badań zespołu kierowanego przez E. Mayo ( — ). W Polsce zagadnieniami pracy zajmo­wano się w okresie międzywojennym głównie od strony warunków socjalnych. Od socjologów zaczynają intereso­wać zagadnienia związane z przedsiębior­stwem przemysłowym. Obecnie jest to jedna z ważniejszych dyscyplin socjolo­gicznych rozwijających się w Polsce. Oprócz stosunkowo licznej grupy pra­cowników uniwersytetów instytutów PAN, badaniami w przemyśle zajmują się socjologowie zatrudnieni w instytutach resortowych, a także przedsiębiorstwach przemysłowych. Koncentrują się oni na badaniach związanych z praktycznymi celami.Zgodnie z ogólną definicją socjologii, s.p. zajmuje się: typami zbiorowości związa­nymi z pracą w przemyśle, więziami w pracy, procesami społecznymi zachodzą­cymi w przedsiębiorstwie, zachowaniami pracowników i ich społecznym regulowa­niem, współzależnością między instytu­cjami przemysłowymi i innymi organiza­cjami.Zakład pracy stanowi system (organiza­cję) społeczny, tzn. Jest układem stosun­ków i zachowań społecznych ludzi. Sto­sunki te regulowane są przepisami for­malnymi oraz uwarunkowane procesa­mi techniczno-produkcyjnymi. Występują również jako związki o charakterze nie­formalnym. Dyktują określone wzory zachowań (czyli role) pracowników, two­rząc w ten sposób pewne układy spo­łeczne: l. układ techniczny (ważności lub podziału pracy), wskazu­jący na stosunki i zachowania zależne °d techniki produkcji, a więc wyrażają­ce się w strukturze kwalifikacji zawodo­wych; . układ władzy, polegający na hierarchii decyzji i kontroli zacho­wań. W układzie tym obserwujemy pro­cesy formalizacji biurokratyzacji kiero­wania; w systemie socjalistycznym for­malny układ władzy Jest złożony, oprócz hierarchii służbowej, w układzie tym występuje sieć stosunków zależności wynikających z uprawnień formalnych i rzeczywistego funkcjonowania samo­rządu robotniczego; ponadto w układzie władzy wyróżnić możemy sieć powiązań informacyjnych; . układ presti­żu, z którym wiąże się system wyna­grodzeń materialnych i niematerialnych przyjęty w przedsiębiorstwie; wynagro­dzenie za pracę stanowi nie tylko odbi­cie pozycji pracownika w układzie tech­nicznym i władzy, ale również odzwier­ciedlenie systemu wartości społecznych danego społeczeństwa; uznanie dla pra­cowników w zakładzie wynika z ich po­zycji społeczno-zawodowej, a także miej­sca, jakie zajmują w systemie bezpośred­nich personalnych więzi w grupach ro­boczych. Miejsce w układzie prestiżu stanowi jeden z czynników motywują­cych (- motywacja) działalność w pracy, przynosi bowiem satysfakcję lub jej po­zbawia.Zadowolenie z pracy zawiera różne ele­menty: zadowolenie z realizacji zadań roboczych, z miejsca zajmowanego w strukturze społecznej zakładu, z kontak­tów społecznych, z wielkości i charakte­ru wynagrodzenia, z prestiżu płynącego z danej pracy. Elementy te uzupełniają się wzajemnie. Zadowolenie z pracy jest współzależne ze stosunkami w grupie roboczej, wpływa zatem na występowa­nie konfliktów. W ten sposób, pośrednio, może rzutować na osiąganie wyższego poziomu wydajności i jakości pracy. Pra­cownicy w systemie społecznym spełnia­ją różne role ( rola społeczna). W przed­siębiorstwie występują przede wszyst­kim w roli produkcyjnej, a zaspokaja­jąc różnorodne potrzeby występują w roli konsumentów. W systemie socjali­stycznym realizują również rolę „współ­gospodarza” jako obywatele, członkowie hegemonlcznej klasy robotniczej i pra­cownicy zakładu współzarządzanego przez organy samorządu robotniczego. Złożona sieć stosunków i ról społecznych nie jest i nie może być wolna od sprzecz­ności napięć rozwiązywanych dzięki stosowaniu określonych metod kierowa­nia, a także za pomocą działalności lnstytucji samorządu robotniczego i zwią­zków zawodowych.Funkcjonowanie systemu zakładowego zależy w określonej mierze od sytuacji przedsiębiorstwa związanej z charakte­rem otoczenia społecznego oraz od cech społecznych członków załogi. Do czyn­ników determinujących funkcjonowanie zakładu (sytuacyjnych) zaliczamy: spo­sób zarządzania przemysłem przez orga­ny państwowe, poziom techniki, charak­ter i pozycję gałęzi przemysłu, okres eksploatacji zakładu, Jego wielkość itp. Wśród cech charakteryzujących załogę na szczególną uwagę zasługują: poziom kwalifikacji zawodowych i wykształce­nia, struktura kwalifikacji, płeć i wiek oraz staż pracy pracowników wykonaw­czych i kierowniczych. Określony splot tych elementów wyznacza stosunek do pracy, a więc również Jej wydajność i Jakość, zdolność do wprowadzania zmian technicznych i przystosowania się do nowych sytuacji produkcyjnych i ekonomicznych (m. in. rynkowych), styl poznawania i rozwiązywania kon­fliktów ( konflikty pracownicze), ini­cjatywę i samorządność załogi. Do naj­ważniejszych aktualnych problemów przemysłu w Polsce, w których rozwią­zaniu socjologia powinna uczestniczyć, należy: l. unowocześnianie techniczne i organizacyjne; . przystosowanie mło­dych pracowników do pracy w prze­myśle; . ustalenie i realizowanie zasad kultury pracy przemysłowej wśród pra­cowników i kierowników ( praca, kul­tura moralność pracy), tzn. ustalenie wzorów zachowań, systemu kar i nagród sprzyjających wysokiej wydajności, ini­cjatywie samorządności; . wdrażanie racjonalnej polityki personalnej (dobór i awansowanie pracowników) oraz so­cjalnej (opieka i działalność wychowaw­cza) w zakładach pracy; . rozwijanie działalności samorządu robotniczego w zakresie współzarządzania działalności związków zawodowych. Przedsiębiorstwo — Jak mówiliśmy — poddane Jest wpływowi swego otoczenia społecznego, ale i samo wpływa na oto­czenie. Szczególnie wyraźnie obserwuje­my to badając procesy uprzemysłowie­nia i tworzenia się społeczeństwa, w któ­rym praca w przemyśle i organizacja społeczna charakteryzująca przemysł sta­ją się dominujące i wyznaczają stosunki w rodzinie, społeczności lokalnej, struk­turze klasowo-warstwowej i politycznej społeczeństwa.S.p. koncentruje zazwyczaj uwagę na za­kładzie pracy, Jednak najnowsze tenden­cje badawcze zmierzają do zainteresowa­nia się procesami i zjawiskami zachodzą­cymi w skali makrospołecznej, one bo­wiem wyznaczają charakter więzi w przedsiębiorstwie.SOCJOTECHNIKA ( inżynieria społecz­na), jest nauką praktyczną, która na podstawie ocen społecznych, uwzględnia­jąc dorobek nauk społecznych w postaci prawidłowości rządzących ludzkim dzia­łaniem, proponuje właściwe środki do osiągnięcia zamierzonych celów społecz­nych. S. Jest obecnie nauką rozwijającą się. Mimo że za Jej prekursorów można uważać m. In. Arystotelesa Rozróżnia się szersze i węższe rozumie­nie pojęcia „s.”. Pierwsze z nich polega na traktowaniu różnych schematów sku­tecznego działania społecznego, utworzo­nych w historycznym rozwoju, jako na­gromadzone przez doświadczenia różnych systemów społecznych możliwe do użycia środki (sposoby) społecznego oddziaływa­nia. W myśl tak ujętego pojęcia „s.” można mówić np. o sposobach konstruo­wania Idealnego państwa Platona ( — p.n.e.), radach formułowanych przez N. Machlavellego, przeznaczonych dla wład­cy, swoistych metodach Napoleona ( — ), zmierzających do wzmocnienia ce­sarstwa, etyce B. Franklina ( — ), stanowiącej skuteczne narzędzie Indywi­dualnego sukcesu w warunkach ustrojuKapitalistycznego, leninowskiej strategii rewolucji Jako rozmaitych, stanowiących produkt zbiorowego doświadczenia, in­strumentach dokonywania przemian spo­łecznych. W drugim — węższym uję­ciu — problematyka s. obejmuje logikę praktycznego działania społecznego. Na tę logikę składa się wiele elementów, które stanowią swoisty tok procedury celowego, wzajemnie się warunkującego działania. Za podstawowe elementy ce­lowego toku postępowania przyjmuje się:sprecyzowanie problemu społecznego;diagnozę, która może się koncentro­wać na czystym opisie istniejącego sta­nu rzeczy, dokonanym w kategoriach podstawowych nauk społecznych, lub na opisie wzbogaconym o hipotetyczne wy­jaśnienie przyczyn, powodujących takie ukształtowanie analizowanego stanu rze­czy; . ustalenie wartości przyjmowa­nych w związku z daną dziedziną rzeczy­wistości społecznej oraz ułożenie tych wartości we wzajemną niesprzeczną hie­rarchię, dającą podstawę do oceny pro­ponowanych środków i możliwych skut­ków; . wybranie na podstawie dorobku nauk społecznych prawidłowości, mogą­cych stanowić podstawę do działania; uporządkowanie ich wg stopnia uogól­nienia; uwzględnienie modyfikacji tych prawidłowości z uwagi na dane uzyska­ne na podstawie diagnozy; przełożenie tych prawidłowości na Język praktycz­nych dyrektyw; . wyłonienie propono­wanych środków do realizacji projektu zmiany rzeczywistości społecznej; . oce­nę tych środków, ich użyteczności oraz społecznych kosztów, jak również ocenę potrzeby realizacji projektu lub reformy poprzednich działań; . ocenę przewidy­wanych skutków (zwłaszcza ubocznych lub negatywnych, oraz możliwości wywo­łania serii skutków nie przewidywa­nych); . wybór optymalnego projektu społecznej zmiany; . wsteczne kon­trolne badanie skutków wywołanych przez realizację zaakceptowanego pro­jektu; . ocenę skuteczności całego to­ku postępowania.Istniejący potencjał nauk społecznych dostarcza danych do przeprowadzania skutecznych oddziaływań socjotechnicz­nych (zazwyczaj przez naśladowanie, perswazję, manipulowanie) w dziedzi­nach: a) wychowania (rozumianego Jako wdrażanie ludzi do pełnienia ról, które są dla nich przewidziane ze względu na podstawowe zasady współżycia społecz­nego oraz istotne wymagania danego sys­temu społecznego); b) środków masowe­go oddziaływania [modyfikujących po­stawy i zachowania ludzi w różnych dziedzinach życia społecznego, zarówno przez wpływanie na treści poznawcze, stanowiące motywacyjną ( motywacja)-podstawę ich działania, Jak też przez kształtowanie treści ich życia emocjo­nalnego]; c) przepisów prawnych (od­działujących motywacyjnie przez infor­mowanie, Jakie sposoby zachowania są dozwolone, a jakie nie, wychowawczo przez eliminowanie zachowań społecznie negatywnych, a wzmacnianie zachowań społecznie cennych); d) władzy (która stosownie do swojego autorytetu może regulować zachowania ludzi lub z kolei może oddziaływać na takie środki, Jak: wychowanie, środki masowego oddziały­wania, prawo).W skali światowej socjologia polska przoduje w kształtowaniu zagadnień so­cjotechnicznych. Organizacyjną stroną tej problematyki zajmuje się Sekcja So-cjotechniki Polskiego Towarzystwa So­cjologicznego.SOLIDARYZM, kierunek społeczno-poli­tyczny głoszący tezę o naturalnej wspól­nocie interesów wszystkich ludzi nieza­leżnie od Ich przynależności klasowej; stoi na stanowisku, że wspólnota ta wznosi się wysoko ponad wszelkie różni­ce majątkowe, społeczne itp.; głosi za­sady pokoju klasowego w imię ogólno­ludzkich haseł solidarności. S. uświęcał Istniejący porządek społeczny w syste­mie kapitalistycznym. W drugiej polowie XIX w. hasła s. wykorzystywane były do zwalczania Idei marksizmu, głoszą­cych walkę proletariatu przeciwko bur-żuazji. Socjolog francuski — E. Durk-helm w swojej pracy De la division du Travail Sociale głosił tezy, że fakty życia społecznego mająswoje odrębne cechy, które wynikają z właściwej wszystkim ludziom „świa­domości kolektywnej”. W miarę rozwoju wiedzy ścisłej, jedne idee s. próbują oprzeć swoje poglądy na przesłankach racjonalistycznych, drugie zaś nabierają wyraźnych cech idealistycznych, nawią­zując do koncepcji religijnych (np. ka­tolicka doktryna społeczno-polityczna). W XX w. s. stał się Jednym z nurtów burżuazyjnych nauk socjologicznych. W dziedzinie polityki idee s. były wyko­rzystywane przez najbardziej reakcyjne kierunki polityczne, w tym również przez faszyzm (s. narodowy). Koncepcje solidarystyczne zmierzają do zacierania istoty konfliktów społecznych politycz­nych w społeczeństwie kapitalistycznym.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments