RÓWNOWAGA GOSPODARCZA

RÓWNOWAGA GOSPODARCZA

termin, który w koncepcjach poszczególnych szkół ekonomicznych w odniesieniu do różnych systemów spo-łeczno-ekonomicznych, nie ma tej samej treści. Najogólniej (uwzględniając to co Jest wspólne różnym teoriom) oznacza on wzajemną zgodność wielkości ekonomicz­nych (produkcji, popytu, cen, dochodów ltd.).Pierwszą wielką teorię równowagi gos­podarki narodowej stworzyła szkoła fizjokratów Tzw. ta­blica ekonomiczna Quesnaya przedstawia w postaci zależności liczbo­wych związki między wielkością produk­cji rolnictwa i rzemiosła a popytem zgła­szanym na tę produkcję przez poszcze­gólne klasy zgodnie z wielkością ich do­chodów. Stan równowagi oznacza w tej teorii taki układ zgodności między wspomnianymi wielkościami, w którym osiągany jest największy ogólny wy­nik działalności gospodarczej (produkt czysty).Rozwiniętą teorię r.g. (tzw. równowagi ogólnej) stworzyła następnie -> lozańska szkoła burżuazyjnej ekonomii politycznej Przedstawia ona ogół zjawisk eko­nomicznych gospodarki kapitalistycznej typu wolnokonkurencyjnego w postaci modelu matematycznego, tj. układu za­leżności funkcyjnych. Ze względu na za­stosowane narzędzia analizy koncepcja ta ma charakter marginalistyczny (uży­wa krańcowych wielkości). Traktuje ona niektóre wielkości Jako dane, nie podlegające zmianie w trakcie całej ana­lizy; są nimi: liczba i struktura ludności, stan wiedzy technicznej, preferencje lud­ności oraz warunki naturalne. Założenie takie nadaje tej teorii charakter statycz­ny (nie uwzględnia ona zmian następu­jących w czasie). W tych granicach ana­lizowana jest działalność właścicieli ka­pitału i siły roboczej oraz przedsiębior­ców, wg następujących najważniejszych zależności: . między oferowaną przez właścicieli czynników wytwórczych po­dażą tych czynników a ceną ich użyt­kowania — procentem od kapitału, rentą gruntową i płacą roboczą; . między na­kładami czynników wytwórczych a wiel­kością wytwarzanej produkcji ( . między popytem zgłaszanym przez przedsiębiorców na czynniki wytwórcze a cenami tych czyn­ników, uwzględniając warunki Ich użyt­kowania (funkcję produkcji) popyt na wytwarzane za ich pomocą dobra; . mię­dzy oferowaną przez przedsiębiorców po­dażą dóbr a ich cenami; . między popy­tem na dobra zgłaszanym przez wszyst­kich uczestników a cenami tych dóbr, do­chodami i preferencjami nabywców. Należy podkreślić, że wszystkie te ro­dzaje zależności (funkcje produkcji, funkcje popytu i podaży dla wszystkich czynników wytwórczych i wytwarzanych dóbr) tworzą Jeden, wewnętrznie powią­zany układ. A zatem, określenie równo­ści popytu z podażą czynników wytwór­czych Jest możliwe, jeśli określone są warunki ich użytkowania oraz popyt na wytwarzane za ich pomocą dobra. Popyt ten zaś zależy od cen tych dóbr i do­chodów nabywców. Dochody natomiast są określone przez ceny i ilości czynni­ków wytwórczych, których dostarczą przedsiębiorcom. Powróciliśmy więc do punktu wyjścia naszego przykładu. Ogól­nie, określenie którejkolwiek wielkości ekonomicznej w tym zamkniętym kręgu zależności wymaga jednoczesnego okreś­lenia wszystkich pozostałych. Wykazanie tego stanowi Jedno z trwałych osiągnięć omawianej teorii.Teoria równowagi ogólnej ma więc cha­rakter integralny, co oznacza, że zgod­ność w obrębie poszczególnych cząstek gospodarki Jest traktowana Jako pod­porządkowana zgodność całego układu. Równość popytu z podażą poszczególnych dóbr, uzgodnienie dochodów z wydatka­mi poszczególnych konsumentów czy przedsiębiorstw Jest uznawane za osiąg­nięcie stanu równowagi, Jeśli osiągnięta jest Jednocześnie równowaga całego układu. W teorii równowagi ogólnej do­wodzi się, że Jeżeli motywem działania uczestników Jest maksymalizacja docho­dów istnieje doskonała konkurencja (przy spełnieniu Jeszcze innych warun­ków), można określić taki układ wszyst­kich wielkości ekonomicznych, w którym zrównuje się podaż z popytem na wszy­stkie czynniki wytwórcze i wszystkie dobra, dając w efekcie określoną wiel­kość dochodów wszystkich uczestników. Stan taki uznany jest za optymalny, jeśli poprawa sytuacji dowolnej Jedno­stki może nastąpić tylko kosztem pogor­szenia sytuacji którejkolwiek z innych jednostek.Teoria równowagi ogólnej została podda­na krytyce zarówno w ekonomii burżua­zyjnej, Jak ł ekonomii marksistowskiej. Krytykując ją, głównie z powodu zbyt dużego upraszczania rzeczywistości gos­podarki kapitalistycznej, ekonomiści burżuazyjni albo tworzyli odrębne kon­cepcje równowagi, albo dążyli do roz­winięcia teorii szkoły lozańskiej, usuwa­jąc niektóre jej słabe strony. Przykła­dem pierwszego kierunku Jest prowa­dzona, zwłaszcza przez neoklasyczną szkołę burżuazyjnej ekonomii politycz­nej |A. Marshall , analiza po­szczególnych równowag cząstkowych (firmy, rynku), a więc nie przyjmująca głównej zasady teorii równowagi ogól­nej. Przykładem drugiego kierunku Jest dalszy rozwój tej teorii m. in. na pod­stawie nowoczesnych metod matema­tycznych np. analiza nakładów i wy­ników produkcji W. Leontiefa oraz próby Jej dynamizacji (teorie wzro­stu gospodarczego). Ekonomia marksi­stowska, krytykując przede wszystkim apologetyczny charakter różnych teorii równowagi gospodarki kapitalistycznej, rozwinęła odmienny zespół narzędzi słu­żących do badania tego problemu (głów­nie na podstawie schematów reprodukcji K. Marksa). Obecnie mimo istotnych róż­nic poglądów na sprawy równowagi, wy­stępuje zjawisko coraz szerszego stoso­wania przez różne kierunki ekonomii tych samych technicznych narzędzi ana­lizy. Dotyczy to zwłaszcza nowoczesnych matematycznych sposobów ujmowania zależności gospodarki narodowej. W teorii gospodarki socjalistycznej ter­minem „równowaga” określa się zgod­ność działania wszystkich części gospo­darki, nastawionego na realizację celów społeczeństwa. Chodzi tu zatem o takie dostosowanie wzajemne produkcji po­szczególnych gałęzi gospodarki narodo­wej, aby wykorzystując najpełniej Istnie­jące możliwości wytwórcze, realizowały one takie cele, jak maksymalny możliwy wzrost konsumpcji bieżące] i przyszłej (co oznacza równocześnie wzrost apa­ratu wytwórczego), pełne zatrudnienie siły roboczej, dokonywanie pożądanych zmian społeczno-ekonomlcznej struktury gospodarki narodowej. Równowaga ozna­cza tu niezakłócony przebieg procesu realizacji tych celów, tj. taki, kiedy nie występują nie wykorzystane zdolności wytwórcze i nie pojawia się ani brak. ani nadmiar środków produkcji, siły ro­boczej lub dóbr konsumpcyjnych. Roz­różnia się równowagę bieżącą dynamicz­ną. Pierwsza oznacza zgodną działalność polegającą na wykorzystaniu danego aparatu wytwórczego danej siły robo­czej oraz zgodność popytu na dobra konsumpcyjne z ich podażą (równowa­ga rynku dóbr konsumpcyjnych). Druga obejmuje te wielkości w perspektywie czasu, uwzględniając zmiany aparatu wytwórczego (inwestycje) i długookre­sowe zmiany ilości i struktury siły robo­czej, a także konsumpcji. Zgodność działalności gospodarczej (e.r post) zależy od zgodności zamierzeń wszystkich uczestników (ex ante). Zamie­rzenia ogólnospołeczne wyrażone są w planach gospodarki narodowej. Jednym więc z warunków równowagi gospodar­czej jest bilansowa zgodność (i w miarę możliwości optymalność) planów gospo­darki narodowej. Z kolei, Jeżeli w da­nym systemie gospodarki socjalistycznej dopuszczona Jest swoboda wyboru przed­siębiorstw i konsumentów, warunkiem równowagi Jest wzajemna zgodność ich zamierzeń (tj. ile przedsiębiorstwa użyją różnych czynników wytwórczych wy­tworzą dóbr, ile konsumenci zamierzają zakupić różnych wyrobów na rynku). Za­mierzenia te są kształtowane przez spo­łeczne organa gospodarcze za pomocą takich środków, Jak: ceny, dochody, bodźce materialnego zainteresowania, na­kazy i zakazy. Zrównoważony bieg ży­cia gospodarczego zależy więc od: . zrównoważenia planów gospodarczych; . zastosowania sprawnych środków kie­rowania wytwórcami i konsumentami, aby . ich zamierzenia były wzajemnie zgodne i odpowiadały zamierzeniom ogól­nospołecznym.Naruszenie r.g. może więc wynikać za­równo z niedoskonałości planowania, Jak i zarządzania. W dotychczasowej prak­tyce krajów socjalistycznych najczęściej występującym odchyleniem od równo­wagi było powstawanie nadmiernego za­potrzebowania na środki produkcji, siłę roboczą i dobra konsumpcyjne. Tego ty­pu odchylenia (przewaga popytu nad podażą) określane są, podobnie Jak w ka­pitalizmie, mianem inflacyjnych, Jakkol­wiek formy i skutki społeczno-ekono-miczne są w socjalizmie inne (najczęściej występują one w postaci rynku sprze­dawcy). Przewaga popytu nad podażą środków produkcji wynikała głównie z użycia tzw. ekspansywnych systemów pobudzania wytwórców, tj. takich, które skłaniają do rozszerzania produkcji, nie hamując Jednocześnie odpowiednio wzro­stu nakładów. Przykładem tego Jest pre­miowanie za maksymalizację produkcji globalnej. Na rynku dóbr konsumpcyj­nych nierównowaga typu inflacyjnego bywa przeważnie wynikiem decyzji pla­nowych określających wysoki udział aku­mulacji w dochodzie narodowym wzrost zatrudnienia, czemu towarzyszy nie do­stosowany wzajemnie wzrost dochodów ludności podaży dóbr konsumpcyjnych. Głównymi kierunkami polityki gospodar­czej przeciwdziałającej tego typu nie­równowadze są: . doskonalenie metod planowania; . środki nakazowe w połą­czeniu z rozdzielnictwem; . elimina­cja ekspansywnych systemów pobudzania (np. zamiana mierników typu produkcji brutto na mierniki związane z rentow­nością przedsiębiorstw); . polityka cen i kształtowania dochodów ludności przedsiębiorstw.RYNEK, kategoria produkcji towarowej; w znaczeniu dosłownym — miejsce spot­kań w celu dokonania transakcji zakupu i sprzedaży towarów; w znaczeniu prze­nośnym, najczęściej obecnie używa­nym — zespół wszystkich kupujących i sprzedających, których decyzje, wza­jemnie od siebie uzależnione, kształtują — podaż i popyt oraz wpływają na poziom cen. Z punktu widzenia geogra­ficznego r. dzielą się na lokalne i na­rodowe; z punktu widzenia towarów bę­dących przedmiotem transakcji — na zbożowy, surowcowy itp.: wszystkie r. powiązane są ze sobą w mniej lub bar­dziej luźny sposób ogólną więzią ekono­miczną. Szeroki rozwój r. wewnętrz­nego związany Jest z powstaniem i rozwojem kapitalizmu. W miarę umac­niania się i rozwoju stosunków kapita­listycznych oraz pogłębiania się społecz­nego podziału pracy rozszerza się r. wewnętrzny; następuje łączenie się r. lo­kalnych w r. światowy; powstają insty­tucje ułatwiające rozwój stosunków ryn­kowych: giełdy towarowe i giełdy pie­niężne, rozwija się reklama. Jeśli w Ja­kimś kraju istnieje zakaz obrotu pew­nymi przedmiotami (np. w Polsce zakaz obrotu walutami obcymi) lub powołane są do tego celu specjalne instytucje, wszelkie transakcje dokonywane z po­minięciem tych przepisów, a więc sta­nowiące wykroczenie, dokonują się na tzw. czarnym r. Powstanie r. między­narodowego, opierało się na spo­łecznym podziale pracy w skali świa­towej ( międzynarodowy podział pra­cy) oraz wyzysku krajów zacofanych ekonomicznie przez główne kraje kapi­talistyczne ( koszty komparatywne). W warunkach kapitalizmu rozwój r. ze­wnętrznego związany Jest z rozwojem r. wewnętrznego. Rozwój produkcji ka­pitalistycznej prowadzi do stałego po­szukiwania zagranicznych r. zbytu; pro­ces ten łączy się z trudnościami w rea­lizacji towarów na r. wewnętrznym na skutek ograniczonej siły nabywczej spo­łeczeństwa oraz nierównomiernego roz­woju poszczególnych gałęzi produkcji stanowiących dla siebie r. zbytu; poza tym handel krajów uprzemysłowionych z krajami słabo rozwiniętymi, a zwłasz­cza z krajami zależnymi i koloniami, umożliwia osiąganie wyższych zysków przez nieekwiwalentną wymianę. W ustroju socjalistycznym, na skutek istnienia gospodarki towarowej, wystę­puje również r. Zakres i charakter r. w socjalizmie określany jest przez zakres i charakter produkcji towarowej. Cechą charakterystyczną r. w socjalizmie Jest występowanie Jako podmiotów przedsię­biorstw typu socjalistycznego. Podpo­rządkowanie stosunków towarowo-pic-niężnych systemowi powiązań planowych oznacza również podporządkowanie sto­sunków rynkowych ogólnonarodowemu planowi, co przejawia się w regulowaniu przez państwo podaży towarów, wielkoś­ci popytu oraz cen. Wpływ państwa na ceny może być realizowany w wyniku bezpośredniego kształtowania cen przez organa państwowe lub w sposób po­średni przez oddziaływanie na popy. i podaż danych towarów. w warunkach okresu przejściowego od kapitalizmu do socjalizmu oprócz r. socjalistycznego wy­stępuje również r. prywatny, związany przede wszystkim z gospodarką chłopską ł obejmujący głównie produkty rolne. Stosunki na r. prywatnym reguluje pań­stwo; ma ono jednak mniejszy wpływ na ich kształtowanie niż na r. zorganizowa­nym. Zakres r. prywatnego może być różny w zależności od konkretnych wa­runków.

[Głosów:1    Średnia:4/5]

Comments

comments