PROBLEM BURŻUAZJI

PROBLEM BURŻUAZJI

Rozważając problemy reprodukcji i wzrostu gospodarczego współczesna ekonomia burżuazyjną zmierza do sformułowania określonego programu dla polityki ekonomicznej państw kapitali­stycznych. Wynika to zarówno z rozwoju programowania, jak też z teorii wzrostu gospodarczego. Formułowane przez ekonomistów optymalne rozwiązania np. optymalna alokacja zasobów, opty­malna stopa wzrostu itp. nie mają jednak wielkich możliwości realnego zastosowania w kapitalizmie wskutek istnienia określo­nych barier instytucjonalnych. Lange zwraca uwagę, że wy­niki tych badań mogą być niekiedy bardziej przydatne dla pla­nowej gospodarki socjalistycznej niż dla polityki gospodarczej państw kapitalistycznych.O. Lange zwraca uwagę także na inną istotną cechę współ­czesnej ekonomii burżuazyjnej, a mianowicie na jej „pozytywizm naukowy”. Pewna część ekonomistów zachodnich odcina się od szerokich problemów socjalno-ekonomicznych i instytucjonalnych i koncentruje się na poszukiwaniu narzędzi rozwiązywania dość ograniczonych problemów o charakterze techniczno-ekonomicz­nym. Ten kierunek wywodzi się genetycznie zwłaszcza od silnie rozwiniętych w czasie drugiej wojny światowej badań opera­cyjnych. Ten charakter ma w szczególności szereg szczegółowych tez teorii wzrostu gospodarczego i teorii programowania.Z powyższego nie wynika, aby we współczesnej ekonomii burżuazyjnej straciły na znaczeniu kierunki apologizujące system kapitalistyczny. W ekonomii burżuazyjnej istnieją nadal liczne kierunki i niektóre z nich w sposób wyraźny bronią nadal tez sformułowanych przez ekonomię burżuazyjną XIX wieku, do­wodząc wyższości mechanizmu rynkowego nad centralnym pla­nowaniem i uzasadniając niemożliwość racjonalnej gospodarki w socjalizmie istotną rolę spełniają tu zwłaszcza kierunki neo­liberalne . Ekonomia burżuazyjną jako całość podtrzymuje tezę0 produkcyjnym charakterze wszystkich czynników produkcji a więc także kapitału i ziemi i stoi zasadniczo na stanowisku, że podział w gospodarce kapitalistycznej dokonuje się zgodnie z za­sadami słuszności społecznej. Z drugiej strony współczesna eko­nomia burżuazyjną sugeruje, że te realne ekonomiczne treści kapitalizmu, które ujawniły się ze szczególną mocą w latach wielkiej depresji, przestały być aktualne. Powstały one rzekomo wskutek niedostatecznego regulowania procesów gospodarczych przez państwo. Z chwilą jednak, gdy został sformułowany właś­ciwy program i metody oddziaływania, kapitalizm jest zdolny zapewnić prawidłowe wykorzystanie i alokację zasobów, a także szybki i zrównoważony wzrost gospodarczy. Ten kierunek apo-logii nawiązuje wyraźnie do koncepcji gospodarki kierowanej1 wywodzi się historycznie od J. M. Keynesa. We współczesnej ekonomii burżuazyjnej występują także liczne, mniej lub bardziej powierzchowne i tendencyjne, krytyki gospodarki socjalistycznej nawiązujące na ogół do starych dyskusji na temat racjonalności gospodarowania w systemie centralnie planowanym.Wiek XX przyniósł także bardzo istotne zmiany w głównych kierunkach zainteresowań i metodach badawczych stosowanych w ekonomii marksistowskiej. Zgodnie z tradycją zapoczątkowaną przez system teorii ekonomicznej K. Marksa socjaldemokracja przez długi czas koncentrowała się na węzłowych problemach związanych ze strukturą ekonomiczną, z prawami rozwoju eko­nomicznego i ekonomicznymi granicami rozwoju kapitalizmu.Tej problematyce badawczej głównie poświęcone były podsta­wowe dzieła ekonomiczne K. Kautskyego, L. Krzywickiego, R. Luksemburg, R. Hilferdinga i W. Lenina. W okresie poprze­dzającym zwycięską rewolucję socjalistyczną, ta właśnie sfera zagadnień miała kluczowe znaczenie dla wypracowania prawi­dłowej strategii i taktyki rewolucyjnego ruchu robotniczego.Sytuacja ulega jednak istotnej zmianie w warunkach budowy nowego, socjalistycznego systemu gospodarczego. Z chwilą zdo­bycia władzy przez klasę robotniczą i powstania dyktatury pro­letariatu rozpoczyna się proces rewolucyjnych przekształceń ekonomicznych, proces budowy socjalistycznych stosunków pro­dukcji. Ponieważ zaś wskutek określonych przyczyn historycz­nych socjalizm zwyciężył początkowo w krajach znajdujących się na średnim lub niskim szczeblu rozwoju kapitalizmu, przeto po­jawia się również konieczność dokonania przemian strukturalnych w gospodarce oraz osiągnięcia wysokiego tempa wzrostu celem wyrwania się z względnego zacofania techniczno-ekonomicznego. W konsekwencji przed ekonomią marksistowską w krajach so­cjalistycznych staje wielkie zadanie służenia praktyce budow­nictwa socjalizmu, uogólniania doświadczeń tej praktyki i suge­rowania właściwych kierunków rozwiązań problemów ekono­micznych. Stworzenie teorii ekonomii politycznej socjalizmu wysuwa się więc jako pierwszoplanowe zadanie ekonomii mark­sistowskiej.W ramach tak postanowionego zadania można wydzielić trzy wielkie grupy problemów ekonomicznych, które bada współ­czesna ekonomia marksistowska w krajach socjalistycznych.1. W początkowym okresie tworzenia podstaw socjalistycz­nych stosunków produkcji wysunęły się na czoło problemy zwią­zane z wieloukładowością gospodarki okresu przejściowego. Z chwilą zlikwidowania wielkiego i średniego kapitału powstała kwestia polityki w stosunku do drobnego kapitału i zwłaszcza silnie rozwiniętych elementów gospodarki drobnotowarowej na wsi i w mieście. Podstawowe tezy w tym zakresie sformułował jeszcze Lenin w swym programie nowej polityki ekonomicznej. Zadanie polegało na tym, aby wykorzystać stosunki towarowo–pieniężne dla włączenia gospodarki chłopskiej w jednolity nurt produkcji socjalistycznej i stworzyć w ten sposób warunki dla stopniowego przechodzenia jej na tory socjalistycznych form gospodarowania przez rozwój spółdzielczości wiejskiej. Ta sfera problemów z czasem traci na znaczeniu; po zakończeniu procesu budowy socjalizmu pozostaje jednak nadal wielki problem eko­nomiczny prawidłowego systemu więzi ekonomicznej między panującym układem gospodarki państwowej i spółdzielczą go­spodarką rolną.Fakt, że socjalizm powstał w krajach o relatywnie słabym stopniu rozwoju sił wytwórczych i niepełnym rozwoju stosunków kapitalistycznych bardzo ostro postawił przed polityką ekono­miczną i teorią ekonomii drugi wielki zespół problemów; są to problemy reprodukcji i wzrostu gospodarki socjalistycznej. Cho­dzi tu przede wszystkim o prawidłowe ujęcie podstawowych pro­porcji gospodarki socjalistycznej w oparciu o teorię reprodukcji Marksa oraz rozwinięte schematy bilansów gospodarki narodo­wej wypracowane przez ekonomię zachodnią. Badanie warunków równowagi gospodarki socjalistycznej stanowi jedno z ważnych zadań teorii ekonomii, zwłaszcza w procesie przyspieszonego wzrostu gospodarczego. Konieczność wysokiego tempa wzrostu w gospodarce socjalistycznej nie budzi wątpliwości. Powstaje tu jednak wiele kwestii o charakterze par excellence teoretycznym, jak np. problemy podziału dochodu między akumulację i spo­życie, związki ilościowe między inwestycjami i dochodem naro­dowym, kapitałochłonność produkcji itd. Wysoka dynamika gospodarki socjalistycznej wywołuje niekiedy dysproporcje; ba­danie przyczyn tych dysproporcji, a więc tzw. wąskich gardeł, czy barier wzrostu oraz sposobów ich przezwyciężenia stanowi ważny przedmiot zainteresowań tej teorii. Problematyka teorii wzrostu gospodarczego w socjalizmie w ostatecznym rachunku powinna prowadzić do stworzenia właściwych przesłanek meto­dologicznych planowania perspektywicznego w socjalizmie.Ważnego znaczenia nabiera problematyka funkcjonowania gospodarki socjalistycznej, a więc metod planowania operatyw­nego i wykorzystanie w procesie zarządzania gospodarką dźwigni i bodźców ekonomicznych, jak ceny, płace, itp. W związku z tym dokonuje się intensywny rozwój badań problemów produkcji to­warowej i działania prawa wartości w socjalizmie. Chodzi o pra­widłowe ustalanie ekonomicznych parametrów dla przedsię­biorstw mierniki oceny działania przedsiębiorstwa, wskaźniki dy­rektywne, ceny, zasady rachunku kosztów itp. oraz o sformuło­wanie teoretycznych podstaw dla ustalania tych parametrów. Z drugiej strony produkcja towarowa w socjalizmie oznacza istnienie rynku wraz z właściwymi mu mechanizmami i prawid­łowościami. Z punktu widzenia prawidłowego kierowania gospo­darką badanie problemów rynkowych relacje cen, popytu i po­daży, elastyczności itp. ma ogromne znaczenie.Równocześnie współczesna ekonomia marksistowska konty­nuuje badania w zakresie zespołu problemów związanych z nowymi zjawiskami współczesnego kapitalizmu; występuje tu współpraca pewnej grupy ekonomistów z krajów socjalistycz­nych z ekonomistami-marksistami z krajów kapitalistycznych. Szczególnego znaczenia w tym zakresie nabrały badania rozwoju ekonomicznego w krajach słabo rozwiniętych pod względem go­spodarczym. Z uwagi na doświadczenia własnych krajów i wy­pracowanie socjalistycznych metod rozwoju gospodarczego, eko­nomiści z krajów socjalistycznych mają w tej problematyce szczególnie istotny wkład.Jest rzeczą zrozumiałą, że rozwój ekonomii politycznej socja­lizmu nie dokonywał się gładko, w sposób ciągły i bezkonflik­towy. Wystąpiły tu pewne fazy przyspieszonego rozwoju twór­czych badań i dyskusji ekonomicznych oraz fazy zastoju w za­kresie poszukiwań teoretycznych. Podkreślenia wymagają zwłaszcza dwie fazy gwałtownego rozkwitu myśli marksi­stowskiej.Pierwsza z nich przypada na lata dwudzieste w Związku Radzieckim. Powstały wówczas podstawy teorii ekonomicznej socjalizmu we wszystkich wskazanych wyżej dziedzinach.Po okresie względnego regresu w teorii ekonomii marksistow­skiej, związanego z okresem kultu jednostki nastąpił nowy roz­kwit badań marksistowskich nad ekonomicznymi problemami socjalizmu, a także współczesnego kapitalizmu, w drugiej połowie lat pięćdziesiątych i trwa po dzień dzisiejszy.W obecnej fazie przyspieszonego rozwoju ekonomii marksi­stowskiej powstał ponownie problem stosunku marksizmu do ekonomii burżuazyjnej. Wyraźne postawienie tego problemu sta­nowi jedną z licznych zasług Oskara Langego dla współczesnej ekonomii marksistowskiej.Należy tu najprzód stwierdzić, że minął okres kiedy główne sfery rozważań ekonomii burżuazyjnej i marksistowskiej były całkowicie odmienne. Z jednej strony ekonomia burżuazyjna w szerokim zakresie przeszła do badań dynamicznych, zwłaszcza w dziedzinie wzrostu i rozwoju gospodarczego, co stanowiło tra­dycyjną sferę zainteresowań ekonomii marksistowskiej. Z dru­giej strony badania problemów funkcjonowania i zarządzania gospodarką socjalistyczną wysunęły przed marksistami problemy, które dawniej stanowiły główną sferę zainteresowań ekonomii burżuazyjnej. Są to np. ekonomiczne zagadnienia funkcjonowa­nia przedsiębiorstwa, problemy funkcjonowania rynku itp. Równo­cześnie rozwój badań w zakresie teorii programowania w krajach kapitalistycznych może mieć znaczenie i zastosowanie w gospo­darce socjalistycznej. W ten sposób powstały warunki dla wza­jemnego przenikania idei. Marksiści mogą w pewnych zakresach wykorzystać szczegółowe teoretyczne osiągnięcia ekonomii bur­żuazyjnej. Dotyczy to zwłaszcza dorobku w zakresie teorii pro­gramowania i badań ekonometrycznych, dorobku w zakresie metodologii analiz rynku, nauki o przedsiębiorstwie, a także sze­regu twierdzeń teorii wzrostu gospodarczego.Z drugiej strony można tu stwierdzić, że również w ekonomii burżuazyjnej skończył się okres pogardy i niedoceniania teorii ekonomii marksistowskiej. Poważna część ekonomistów burżu-azyjnych dostrzega wpływ teorii ekonomicznej marksizmu na rozwój nowych kierunków badań w ekonomii burżuazyjnej. Naj­wybitniejsi przedstawiciele ekonomii zachodniej, J. Robinson, E. Domar, N. Kaldor, W. Leontiew, znają dobrze prace Marksa i jego kontynuatorów i wyraźnie stwierdzają wpływ tych prac na własne teorie. Szczególnie silnie oddziałała teoria marksistow­ska przez swoją naukę o reprodukcji na ukształtowanie się teorii wzrostu gospodarczego i rozwoju krajów słabo rozwiniętych, na teorię programowania gospodarczego ta ostatnia wywodzi się w znacznym stopniu z teoretycznych opracowań metod bilansów gospodarczych rozwiniętych w latach dwudziestych w ZSRR . Trzeba więc zdawać sobie sprawę, że przenikanie koncepcji w dzisiejszym świecie ma charakter dwustronny, że także osiąg­nięcia teorii marksistowskiej silnie oddziałują na kierunki roz­woju współczesnej ekonomii burżuazyjnej.Należy zwrócić uwagę na pewne obiektywne podstawy zbli­żenia głównych sfer zainteresowań współczesnej ekonomii mark­sistowskiej i burżuazyjnej. Socjalizm jako gospodarka kierowana w sposób planowy likwiduje w zasadzie zjawisko fetyszyzmu związanego z żywiołowo kształtującymi się stosunkami towaro­wymi, wartościowymi. Pewien krok w tym kierunku został rów­nież dokonany w krajach kapitalistycznych, zmuszonych do znacznego wzmocnienia interwencjonizmu państwowego i prób planowania gospodarczego. Prowadzi to do powszechnego wzmoc­nienia kierunku rozumowania operującego relacjami między ka­tegoriami realnymi. Z drugiej strony istnienie we współczesnym świecie dwu zasadniczo odmiennych systemów społeczno-ekono-micznych stwarza warunki dla niezwykle płodnej ich analizy porównawczej oraz wyraźniejszego, niż to było możliwe dawniej, oddzielenia ogólnych praw ekonomicznych od praw właściwych określonym ustrojom społeczno-ekonomicznym.Jest jednak zrozumiałe, że nowa sytuacja w ekonomii poli­tycznej nie oznacza likwidacji odrębności i przeciwstawności dwu omawianych systemów teoretycznych i likwidacji zasadniczych różnic ideowych i poznawczych między marksizmem i ekonomią burżuazyjna. Metodologiczne i społeczne podstawy ekonomii marksistowskiej i burżuazyjnej są całkowicie odmienne. Znajduje to wyraz w dążeniu marksistów do ujmowania problemów eko­nomicznych w szerokiej płaszczyźnie ekonomicznych stosunków międzyludzkich i wysuwanie na czoło wszelkiej analizy teore­tycznej czynników instytucjonalnych, społeczno-ustrojowych.Ekonomia burżuazyjna natomiast, zgodnie z jej długotrwałymi tradycjami, koncentruje się głównie na ilościowych zależnościach między zjawiskami i procesami gospodarczymi. Odmienność tych dwu systemów teoretycznych wynika przede wszystkim z uwa­runkowań społecznych. Ekonomia burżuazyjna nie zrezygnowała po dzień dzisiejszy z tradycyjnych tez dotyczących walorów go­spodarki kapitalistycznej. Ekonomia marksistowska natomiast, wychodząc z podstawowych przesłanek metodologicznych i po­znawczych sformułowanych przez Marksa, dowodzi ekonomicznej wyższości socjalistycznych rozwiązań gospodarczych.Odmienność systemu teorii burżuazyjnej i marksistowskiej znajduje szczególny wyraz w rozwiniętych obecnie u nas i na zachodzie badań ekonomicznych problemów krajów słabo rozwi­niętych. Żywe zainteresowania tym problemem nie są przypad­kowe. W krajach słabo rozwiniętych dokonuje się starcie między tendencjami rozwoju kapitalistycznego i socjalistycznego. Eko­nomia zachodnia zmierza do wykazania możliwości rozwoju krajów „trzeciego świata” w ramach światowego systemu kapi­talistycznego i przy wykorzystaniu kapitalistycznych metod rozwoju. Stosuje się przy tym wyniki badań, dotyczących pew­nych makroekonomicznych relacji ilościowych, wypracowane zasadniczo dla gospodarki krajów wysoko rozwiniętych. Mark­siści natomiast, zgodnie z ogólnymi założeniami metodologicz­nymi, akcentują przede wszystkim warunki społeczno-ustrojowe przyspieszonego rozwoju gospodarczego w tych krajach. Zwracają przy tym szczególną uwagę na konieczność stworzenia insty­tucjonalnych warunków wykorzystania nadwyżki ekonomicznej na cele akumulacji.W obecnym okresie występują pewne nowe pozytywne zja­wiska w rozwoju ekonomii marksistowskiej w krajach socjali­stycznych. We wszystkich krajach socjalistycznych wystąpiły w ciągu kilku ostatnich lat tendencje do istotnego doskonalenia metod planowania i zarządzania gospodarką narodową. Zasad­niczy kierunek tych zmian jest jednakowy: ich celem jest wpro­wadzenie w szerszym zakresie naukowych metod do planowania gospodarczego i wykorzystanie w większym zakresie dźwigni i bodźców ekonomicznych w kierowaniu procesem gospodarczym. Jednak występuje tu wielkie bogactwo różnych rozwiązań kon­kretnych, które w poszczególnych krajach wcale nie są iden­tyczne. Bogactwo doświadczeń praktycznych w metodach plano­wego kierowania gospodarką stanowi sprzyjającą okoliczność dla dalszego rozwoju twórczych badań naukowych nad ekonomią socjalizmu.

[Głosów:1    Średnia:5/5]

Comments

comments